पुस्तक प्रकाशन कार्यक्रमातील मनोगत

 

मनोगत

आदरणीय मंचावरील मान्यवर, साहित्यिक, लेखक, शिक्षक, सामाजिक कार्यकर्ते, मित्रपरिवार आणि माझ्या माय-माऊलीसारख्या उपस्थित बंधू-भगिनींनो…

आज या मंचावर उभा असताना मनात अनेक भावना दाटून आल्या आहेत.

समोर आपली माणसं दिसत आहेत…
आपली माणसं वेळ काढून आली आहेत…
काही दूरवरून प्रवास करून आली आहेत…
आणि आपल्या या छोट्याशा प्रयत्नाला आपल्या उपस्थितीने मोठेपण दिले आहे.

म्हणून आजचा दिवस माझ्यासाठी केवळ पुस्तक प्रकाशनाचा दिवस नाही; हा विश्वासाचा दिवस आहे, स्वप्नांचा दिवस आहे, संघर्षाचा दिवस आहे आणि आपल्या माणसांनी आपल्या शब्दांवर ठेवलेल्या विश्वासाचा दिवस आहे.

मित्रांनो,

कधी कधी खिशात पैसा नसतो…
परिस्थिती अनुकूल नसते…
अनेक जबाबदाऱ्या समोर उभ्या असतात…

तरीही मनात एखादे स्वप्न जन्माला येते.

आमच्या मनातही असेच एक स्वप्न जन्माला आले,

“आपल्या समाजासाठी लिहायचे…
वाचायचे…
प्रकाशित करायचे…
आणि आपल्या पुढच्या पिढीच्या हातात पुस्तक द्यायचे!”

या स्वप्नासाठी आम्ही आमच्या परीने पदरमोड केली. काही खर्च पुढे ढकलले, काही गोष्टी सोडल्या; पण पुस्तक आणि विचार मागे पडू दिले नाहीत.

कारण आमचा विश्वास आहे,

पोटाची भूक एक दिवसाची असते;
पण ज्ञानाची भूक पिढ्या बदलते.

आज आपण इथे आलात, हीच आमच्यासाठी सर्वात मोठी कमाई आहे.

आम्ही तुम्हाला पैशांनी आमंत्रित केले नाही…
मोठमोठ्या प्रलोभनांनी बोलावले नाही…

फक्त मनापासून हाक दिली,

“या… आपल्या माणसांच्या या शब्दयात्रेत सहभागी व्हा!”

आणि आपण ती हाक ऐकलीत.

आपण आपल्या कामातून वेळ काढून आलात.
आपण प्रवास करून आलात.
आपण आमच्या या छोट्याशा प्रयत्नाला मोठेपण दिलंत.

यासाठी शब्द अपुरे आहेत.

मनापासून धन्यवाद!

मित्रांनो,

आज आपण ‘गाडगेबाबांचे पत्रलेखन : समाजपरिवर्तनाचे तत्त्वज्ञान’ हे पुस्तक प्रकाशित केले आहे.

पण मला स्वतःलाच एक प्रश्न पडतो,

आज गाडगे बाबांच्या विचारांची गरज काय आहे?

आज आपण खूप पुढे आलो आहोत.

आपल्या समाजातील मुले डॉक्टर होत आहेत…
कोणी इंजिनियर होत आहे…
कोणी वकील होत आहे…
कोणी शिक्षक होत आहे…
कोणी प्रशासकीय अधिकारी होत आहे…
तर कोणी विविध क्षेत्रांत आपल्या कर्तृत्वाचा ठसा उमटवत आहे.

ही निश्चितच अभिमानाची बाब आहे.

ज्या समाजातील अनेक पिढ्या शिक्षणापासून वंचित राहिल्या, त्या समाजातील मुले आज ज्ञानाच्या विविध क्षेत्रांत पोहोचत आहेत, ही आपल्या सामाजिक प्रवासाची मोठी उपलब्धी आहे.

पण…

या प्रगतीसोबत एक सलही समाजाला जाणवते.

आपण पदे मिळवत आहोत…
आपण प्रतिष्ठा मिळवत आहोत…
आपण पैसा मिळवत आहोत…
आपण शिक्षण मिळवत आहोत…

पण हे सर्व करताना आपल्यातील ‘माणूस’ कुठेतरी हरवत तर नाही ना?

हा प्रश्न मला अस्वस्थ करतो.

कारण एखादा माणूस डॉक्टर होऊ शकतो…
इंजिनियर होऊ शकतो…

वकील होऊ शकतो…
शिक्षक होऊ शकतो…
अधिकारी होऊ शकतो…

पण त्याच्यामध्ये माणूस जिवंत राहिला नाही, तर या सगळ्या पदव्यांचा समाजाला काय उपयोग?

माझ्या दृष्टीने गाडगेबाबांच्या विचारांची आजची सर्वात मोठी गरज इथेच आहे.

गाडगेबाबांनी आपल्याला केवळ शिक्षणाचा आग्रह केला नाही; त्यांनी माणूस घडवण्याचा आग्रह केला.

त्यांच्या हातात झाडू होता; पण त्यांच्या मनात समाजपरिवर्तनाची मशाल होती.

त्यांनी गावांची घाण साफ केली; पण त्याहून मोठे काम म्हणजे माणसांच्या मनात साचलेली अज्ञानाची, अंधश्रद्धेची, विषमतेची आणि रूढींची घाण साफ करण्याचा प्रयत्न केला.

त्यांनी केवळ अंधश्रद्धेविरुद्ध आवाज उठवला नाही; त्यांनी माणसाला विवेक दिला.

त्यांनी केवळ समाजसुधारणा केली नाही; त्यांनी माणुसकीला केंद्रस्थानी ठेवून समाजपरिवर्तनाचा विचार दिला.

म्हणून आज मला एक गोष्ट ठामपणे सांगावीशी वाटते,

हा जो ‘माणूस’ नावाचा प्राणी आहे ना… तो जिवंत राहिला पाहिजे!

त्याच्या मनात संवेदना जिवंत राहिली पाहिजे.
त्याच्या मनात करुणा जिवंत राहिली पाहिजे.
त्याच्या मनात समता जिवंत राहिली पाहिजे.
त्याच्या मनात बंधुता जिवंत राहिली पाहिजे.
आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे,

त्याच्यात माणुसकी जिवंत राहिली पाहिजे.

कारण समाजाची खरी प्रगती ही केवळ किती डॉक्टर झाले, किती इंजिनियर झाले, किती अधिकारी झाले यावर मोजता येत नाही.

समाजाची खरी प्रगती ही माणूस किती माणूस राहिला आहे, यावर मोजली पाहिजे.

आज आपण स्वतःला विचारले पाहिजे,

आपल्या शिक्षणातून माणुसकी वाढते आहे का?

आपल्या पुढे जाण्यामध्ये आपल्या मागे राहिलेल्या माणसाचा हात आपण धरतो आहोत का?

आपल्या समाजातील शेवटच्या माणसाच्या डोळ्यातील अश्रू आपल्याला दिसतात का?

हा केवळ प्रश्न नाही.

हा आत्मपरीक्षणाचा क्षण आहे.

आज आदिवासी समाजात अनेक चळवळी कार्यरत आहेत.

शिक्षणासाठी चळवळी आहेत.
सामाजिक न्यायासाठी चळवळी आहेत.
संस्कृती आणि अस्मितेसाठी चळवळी आहेत.
हक्क आणि अधिकारांसाठी संघर्ष करणारी माणसं आहेत.

ही चळवळ अधिक व्यापक झाली पाहिजे.
अधिक संवेदनशील झाली पाहिजे.
अधिक बळकट झाली पाहिजे.
आणि अधिक प्रभावशाली झाली पाहिजे.

पण त्यासाठी केवळ घोषणा पुरेशा नाहीत.

चळवळीला विचारांची दिशा हवी.
चळवळीला माणुसकीची जोड हवी.
चळवळीला विवेकाची साथ हवी.
आणि चळवळीला नैतिक शक्ती हवी.

ही शक्ती मला गाडगेबाबांच्या विचारांमध्ये दिसते.

म्हणून मला वाटले,

आजच्या पिढीसमोर गाडगेबाबांचे विचार पुन्हा ठेवले पाहिजेत.

त्यांचे पत्रलेखन पुन्हा वाचले पाहिजे.

त्या पत्रांमधील प्रश्न आजच्या समाजाला पुन्हा विचारले पाहिजेत,

“आपण कुठे चाललो आहोत?”
“आपल्या शिक्षणाचा उपयोग कोणासाठी?”
“आपल्या प्रगतीमध्ये समाजातील शेवटचा माणूस कुठे आहे?”
“आपल्या मनात माणुसकी अजून जिवंत आहे का?”

या प्रश्नांची उत्तरं शोधण्याच्या प्रयत्नातूनच ‘गाडगेबाबांचे पत्रलेखन : समाजपरिवर्तनाचे तत्त्वज्ञान’ या पुस्तकाचा जन्म झाला.

म्हणून हे पुस्तक केवळ भूतकाळाचा अभ्यास करणारे पुस्तक नाही.

हे वर्तमानाला आरसा दाखवणारे आणि भविष्याला दिशा देणारे पुस्तक व्हावे, हीच माझी प्रामाणिक इच्छा आहे.

मित्रांनो,

दुसरे पुस्तक लिहिताना माझ्या मनात एक प्रश्न सतत घोंगावत होता,

“जग Artificial Intelligence च्या वेगाने पुढे जात असताना माझा आदिवासी समाज कुठे उभा आहे?”

आज AI शिक्षण बदलत आहे.
रोजगार बदलत आहे.
शेती बदलत आहे.
आरोग्य व्यवस्था बदलत आहे.
व्यवसाय बदलत आहेत.

आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे,

ज्ञान मिळवण्याची पद्धत बदलत आहे.

पण या बदलाच्या वादळात आदिवासी समाजाचा आवाज कुठे आहे?

आपल्या आजोबांकडे जंगलाचे ज्ञान होते.
आपल्या आजींकडे औषधी वनस्पतींचे ज्ञान होते.
आपल्या लोकांकडे निसर्ग वाचण्याची भाषा होती.

आपल्याकडे लोककथा होत्या…
लोकगीते होती…
परंपरा होत्या…
बोलीभाषा होत्या…
आणि हजारो वर्षांचा अनुभव होता.

पण दुर्दैवाने,

जग तंत्रज्ञानाच्या मदतीने भविष्य लिहित असताना, आपण अजूनही आपल्या भूतकाळाचे पुरावे शोधत आहोत.

ही परिस्थिती बदलली पाहिजे.

AI आपल्यासाठी केवळ आधुनिक तंत्रज्ञान नाही.

ते आपल्या पुढच्या पिढीच्या हातातील एक साधन होऊ शकते.

आपल्या बोलीभाषा डिजिटल झाल्या पाहिजेत.
आपल्या लोककथा जतन झाल्या पाहिजेत.
आपल्या लोकगीतांचे दस्तऐवजीकरण झाले पाहिजे.
आपल्या पारंपरिक ज्ञानाची नोंद झाली पाहिजे.
आपल्या इतिहासाचे डिजिटल संग्रहालय उभे राहिले पाहिजे.

आणि सर्वांत महत्त्वाचे,

जगाने आदिवासी समाजावर लिहिण्याआधी आदिवासी समाजाने स्वतःबद्दल लिहिले पाहिजे.

हा आत्मसन्मानाचा प्रश्न आहे.
हा अस्तित्वाचा प्रश्न आहे.
हा आपल्या ज्ञानाच्या मालकीचा प्रश्न आहे.

म्हणूनच ‘आदिवासी समाज आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता’ हे पुस्तक लिहिण्याचा प्रयत्न केला.

हे पुस्तक परिपूर्ण असल्याचा दावा नाही.

पण प्रश्न विचारण्याची सुरुवात आहे.

मित्रांनो,

आज या सभागृहात पुस्तके प्रकाशित होत आहेत.

पण माझ्या मनात आज त्यापेक्षा मोठे एक स्वप्न प्रकाशित होत आहे.

मला असा समाज पाहायचा आहे,

प्रत्येक घरात पुस्तक असावे.
प्रत्येक मुलाच्या हातात पुस्तक असावे.
प्रत्येक गावात वाचनालय असावे.
आणि प्रत्येक तरुणाच्या मनात प्रश्न असावा.

कारण ज्याच्या हातात पुस्तक असते, त्याच्या हातात केवळ कागद नसतो,

त्याच्या हातात स्वतःचे भविष्य लिहिण्याची ताकद असते.

आज कदाचित हा कार्यक्रम फार भव्य नसेल.

कदाचित मोठमोठ्या जाहिराती नसतील.
कदाचित प्रचंड आर्थिक साधनसामग्री नसेल.

पण इथे एक गोष्ट नक्की आहे,

इथे मन आहे.
इथे शब्द आहेत.
इथे विचार आहेत.
इथे माणसं आहेत.
आणि इथे समाज बदलण्याची प्रामाणिक इच्छा आहे.

आणि हीच आमची खरी श्रीमंती आहे.

आपण दिलेली साथ आमच्यासाठी आर्थिक मदतीपेक्षा कितीतरी मोठी आहे.

आपण आम्हाला एक वाक्य दिले आहे,

“तुम्ही लिहित राहा… आम्ही तुमच्यासोबत आहोत.”

हा विश्वास आम्ही आयुष्यभर जपू.

आज या मंचावरून मी एक वचन देतो,

जोपर्यंत हातात लेखणी आहे,
तोपर्यंत समाजातील प्रश्न लिहित राहू.

जोपर्यंत आवाज आहे,
तोपर्यंत वंचितांचा आवाज बनण्याचा प्रयत्न करू.

जोपर्यंत विचार करण्याची शक्ती आहे,
तोपर्यंत प्रश्न विचारत राहू

आणि

जोपर्यंत श्वास आहे,

तोपर्यंत पुस्तक, विचार आणि परिवर्तनाची ही मशाल पुढे नेत राहू.

कारण आम्हाला केवळ पुस्तके प्रकाशित करायची नाहीत.

आम्हाला वाचणारी माणसं घडवायची आहेत.
विचार करणारी पिढी घडवायची आहे.
प्रश्न विचारणारी तरुणाई घडवायची आहे.
आणि आपल्या समाजाच्या भविष्याला स्वतःच्या हाताने दिशा देणारी पिढी घडवायची आहे.

प्रिय बंधू-भगिनींनो,

आज आपण पुस्तके घेऊन जाल.

पण माझी एक विनंती आहे,

पुस्तक फक्त घरी नेऊ नका…
ते उघडा.
वाचा.
वाचून विचार करा.
विचार करून प्रश्न विचारा.
आणि त्या प्रश्नांना कृतीची दिशा द्या.

कारण,

“पुस्तक प्रकाशित झाले म्हणून प्रवास संपत नाही;
खरा प्रवास तेव्हा सुरू होतो,
जेव्हा त्या पुस्तकातील एखादा विचार
एखाद्याच्या मनात पेट घेतो.”

आज या सभागृहात उपस्थित प्रत्येक व्यक्तीला मी मनापासून सलाम करतो.

आपण आमच्या या छोट्याशा प्रयत्नाला दिलेला प्रतिसाद, आपले प्रेम, आपला वेळ आणि आपला विश्वास हीच आमची सर्वात मोठी भेट आहे.

या शब्दयात्रेत आम्ही एकटे नाही, याची जाणीव आज पुन्हा झाली.

आपण आहात…
आपली माणसं आहेत…
आपला समाज आहे…
आणि म्हणूनच ही लेखणी चालत राहील.

शब्द थांबणार नाहीत.
विचार थांबणार नाहीत.
प्रश्न थांबणार नाहीत.
आणि परिवर्तनाची ही मशालही थांबणार नाही

आणि शेवटी एवढेच

पद मिळवूया, पण माणूस हरवू नये.

ज्ञान मिळवूया, पण विवेक हरवू नये.
प्रगती करूया, पण समाज मागे राहू नये.
तंत्रज्ञान स्वीकारूया, पण आपली मुळे विसरू नयेत.
आणि पुस्तके प्रकाशित करूया, पण त्यातील विचार आपल्या जगण्यात प्रकाशित होऊ द्या.

आपल्या सर्वांच्या प्रेमाला, विश्वासाला आणि उपस्थितीला मनःपूर्वक सलाम!

जय गाडगेबाबा!
जय आदिवासी!
मनःपूर्वक धन्यवाद!

- राजू ठोकळ