शिवनेरी किल्ल्यावर उंच ठिकाणी असलेला कोळी महादेव चौथरा पाहताना इतिहास केवळ मागे वळून पाहण्याची गोष्ट राहत नाही. तो वर्तमानाला प्रश्न विचारू लागतो. या भूमीसाठी, आपल्या अस्तित्वासाठी आणि स्वाभिमानासाठी ज्यांनी प्राण दिले, त्यांच्या स्मृतीला आज आपण अभिवादन करतो; पण त्यांच्या वारसांच्या वर्तमानातील प्रश्नांकडे किती गांभीर्याने पाहतो, हा खरा मुद्दा आहे. जुन्नर येथे झालेला कोळी महादेव चौथरा अभिवादन दिन याच अर्थाने केवळ स्मरणाचा कार्यक्रम न राहता आत्मपरीक्षणाची संधी ठरतो.
सह्याद्रीचा इतिहास हा केवळ राजे, किल्ले आणि युद्धांचा इतिहास नाही. या डोंगररांगांमध्ये पिढ्यान्पिढ्या राहणाऱ्या आदिवासी समाजाच्या संघर्षाचाही तो इतिहास आहे. जुन्नर परिसरातील कोळी महादेव, ठाकर, कातकरी आणि भिल्ल समाजाच्या सतराव्या शतकातील उठावाची आणि त्यानंतर शिवनेरीवर झालेल्या हत्याकांडाची नोंद विविध ऐतिहासिक संदर्भांत आढळते. त्या रक्तरंजित घटनेच्या स्मृतीशी जोडलेला हा चौथरा आजही उभा आहे. मृतांची संख्या, घटनेचे तपशील आणि त्यासंबंधीच्या नोंदी यांबाबत इतिहासकारांमध्ये संदर्भभेद असले तरी एका गोष्टीबद्दल संशय नाही आणि तो म्हणजे या भूमीवर आदिवासी समाजाने सत्तेच्या विरोधात प्रतिकार केला आणि त्याची किंमत रक्ताने चुकवली. खेमा रगतवान यांनी उभा केलेला लढा मोडीत काढण्यासाठी 1600 महादेव कोळी बांधवांची कत्तल करावी लागणे ही महादेव कोळी बांधवांच्या लढाऊ बाण्याची साक्ष आहे. त्या काळात जुन्नरमधून बावन्न कारभार चालत असे. त्यामुळे जुन्नरमधील बंड मोडीत नाही काढले तर हा सह्याद्री आपल्या ताब्यात ठेवणे शक्य नाही याची जाणीव परकीय शक्ती यांना होती.
इतिहासाच्या या पार्श्वभूमीवर राघोजी भांगरे यांचे व्यक्तिमत्त्व देखील अधिक अर्थपूर्ण ठरते. ब्रिटिश सत्तेने आदिवासींच्या पारंपरिक हक्कांमध्ये हस्तक्षेप केल्यानंतर निर्माण झालेल्या असंतोषातून राघोजी भांगरे यांच्या नेतृत्वाखाली संघर्ष उभा राहिला. १८४८ मध्ये त्यांना फाशी देण्यात आली. कोळी महादेव चौथरा आणि राघोजी भांगरे यांचा इतिहास दोन स्वतंत्र घटना म्हणून पाहण्यापेक्षा भूमी, अधिकार आणि स्वाभिमानासाठीच्या दीर्घ संघर्षाच्या परंपरेत पाहणे अधिक योग्य ठरेल. तोच वारसा आपणास होनाजी केंगले, सत्तू मराडे व इतरही क्रांतीविरांच्या बलिदानात दिसून येतो. मात्र आजच्या काळात त्या संघर्षाचे स्वरूप बदलले आहे.
पूर्वी सत्तेच्या विरोधात तलवार उचलावी लागत होती; आज अनेकदा सत्तेचे स्वरूप अधिसूचना, विकास आराखडे, जमीन संपादन, रस्ते, प्रकल्प आणि पर्यावरणीय नियमनातून समोर येते. विकासाला विरोध करणे हा पर्याय नाही. रस्ते हवेत, रोजगार हवा, पायाभूत सुविधा हव्यात, पर्यटनाचा विकासही हवा. पण या विकासाच्या प्रक्रियेत आदिवासींच्या जमिनीचे काय? निर्णय घेताना स्थानिक समाजाचा सहभाग किती? विस्थापन झाल्यास पुनर्वसनाची हमी किती ठोस? आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे, विकासाच्या नावाखाली ज्यांच्याकडून जमीन घेतली जाते, त्यांनाच विकासाचा लाभ किती मिळतो?
संजय साबळे यांनी कार्यक्रमात होऊ घातलेले प्रकल्प, रस्ते आणि इको सेन्सिटिव्ह झोनच्या संदर्भातील संभाव्य जमीन संपादनाबाबत केलेले भाष्य त्यामुळे महत्त्वाचे ठरते. हा मुद्दा भावनिक घोषणांचा नाही; तो माहिती, कायदा आणि लोकशाही प्रक्रियेचा आहे. आदिवासी समाजाला कोणती अधिसूचना निघाली, कोणती जमीन प्रभावित होणार आहे, कोणते कायदे लागू होतात, ग्रामसभेची भूमिका काय आहे आणि पुनर्वसनाचे अधिकार कोणते याची माहिती असणे आवश्यक आहे. जमीन वाचवायची असेल तर आधी माहिती मिळवावी लागेल. माहिती मिळवायची असेल तर समाजाला अभ्यासाची सवय लावावी लागेल.
प्रा. चिंतामण धिंदळे यांनी सामाजिक-वैचारिक गट, अभ्यास गट, महिलाशक्ती आणि इतिहास या माध्यमांतून चळवळीची जी चौकट मांडली, तिचे महत्त्व येथे अधोरेखित होते. आदिवासी चळवळ केवळ भावनिक अस्मितेवर टिकू शकत नाही. तिच्या पायाशी अभ्यास हवा, कायद्याचे ज्ञान हवे, इतिहासाचे भान हवे आणि संघटनेची शिस्त हवी. घोषणांनी क्षणिक ऊर्जा मिळू शकते; परंतु दीर्घकालीन संघर्षासाठी ज्ञान हीच सर्वांत मोठी शक्ती ठरते.
यात महिलांची भूमिका दुर्लक्षित करून चालणार नाही. सुरेखा लेंभे आणि मंदाताई कचरे यांनी महिलांच्या संघटनाची गरज अधोरेखित केली, ती केवळ कार्यक्रमातील भाषणापुरती मर्यादित राहू नये. आदिवासी स्त्री ही जमीन, जंगल, कुटुंब आणि सांस्कृतिक परंपरेशी थेट जोडलेली आहे. तरीही समाजाच्या निर्णयप्रक्रियेत तिचे स्थान किती आहे, हा प्रश्न विचारायलाच हवा. आदिवासी चळवळीला नवे नेतृत्व हवे असेल तर त्यात महिलांचा सक्रिय आणि निर्णायक सहभाग अपरिहार्य आहे.
इतिहासाच्या स्मरणालाही एक मर्यादा आहे. चौथऱ्यावर हार घातला, पुतळ्यांना पुष्पहार अर्पण केला, शूरवीरांना मानवंदना दिली आणि कार्यक्रम संपला, एवढ्यावर इतिहास जिवंत राहत नाही. इतिहासाचे दस्तऐवजीकरण झाले पाहिजे. अज्ञात वीरांची नावे शोधली पाहिजेत. स्थानिक लोकस्मृती, मौखिक परंपरा, जुन्या नोंदी आणि उपलब्ध सरकारी दस्तऐवज यांचा अभ्यास झाला पाहिजे. कोळी महादेव चौथऱ्याचा इतिहास शाळा महाविद्यालयांपर्यंत पोहोचला पाहिजे. ज्या समाजाचा इतिहास दुसऱ्यांनी लिहिला, त्या समाजाने आता स्वतःचा इतिहास संशोधनाच्या आधारावर लिहिण्याची वेळ आली आहे.
कार्यक्रमातील आणखी एक संदेश दुर्लक्षून चालणार नाही. कार्यक्रमाचे अध्यक्ष काळुराम शेळकंदे यांनी गट-तट बाजूला ठेवून एकत्र येण्याचे आवाहन केले. “एकत्र याल तर टिकाल” हा संदेश ऐकायला सोपा आहे; प्रत्यक्षात आणणे मात्र कठीण. विविध संघटना, संस्था आणि व्यक्ती आपापल्या पातळीवर काम करीत असतील, तर त्यांच्या कामाचा समन्वय कसा होईल, याचा विचार करावा लागेल. मतभेद असतीलच. नेतृत्वाविषयी मतभेद असतील. कार्यपद्धती वेगवेगळ्या असतील. परंतु जमीन, शिक्षण, रोजगार, वनहक्क आणि सांस्कृतिक अस्तित्व यांसारख्या मूलभूत प्रश्नांवर व्यापक सामूहिक भूमिका आवश्यक आहे. कारण इतिहासाने एक गोष्ट वारंवार दाखवून दिली आहे, विखुरलेला समाज आपले प्रश्न मांडू शकतो; संघटित समाज मात्र त्यावर परिणाम घडवू शकतो.
जुन्नर येथे विविध भागांतून आलेल्या आदिवासी कोळी महादेव, ठाकर, कातकरी, भिल्ल, कोकणा, पावरा, वारली समाजाच्या बांधवांचा सहभाग ही आशादायक बाब आहे. कर्जत, टिटवाळा, कल्याण, अंबरनाथ, बदलापूर, पुणे आणि जुन्नर परिसरातील संघटना व कार्यकर्त्यांची उपस्थिती ही केवळ संख्येची बाब नाही. ती एका व्यापक सामाजिक संवादाची सुरुवात होऊ शकते. विक्रम कवटे यांनी गायनातून इतिहास मांडला, सुरेश भांगरे यांनी सामाजिक वास्तवावर कविता सादर केली आणि इतर वक्त्यांनी इतिहास, समाज आणि महिलाशक्तीचे प्रश्न पुढे आणले. या विविध माध्यमांना आता कृतीची दिशा मिळणे आवश्यक आहे.
लोकप्रतिनिधींची उपस्थितीही स्वागतार्ह आहे. मात्र लोकप्रतिनिधींची खरी परीक्षा अशा कार्यक्रमातील उपस्थितीने नव्हे, तर त्यानंतरच्या कृतीने होते. कोळी महादेव चौथऱ्याच्या स्मृतीचे जतन, परिसराचा ऐतिहासिक वारसा, आदिवासींच्या जमिनीचे प्रश्न आणि स्थानिक समाजाच्या विकासातील सहभाग या मुद्द्यांवर सातत्याने पाठपुरावा झाला, तरच अभिवादनाला अर्थ प्राप्त होईल. लोकप्रतिनिधी आवाज उठवतील या आशेवर न राहता आपण संविधानिक मार्गाने आपली लढाई लढली पाहिजे असे मत सुशील पावरा यांनी व्यक्त केले.
इतिहासाची पूजा केली की स्मारके उभी राहतात. इतिहासातून धडा घेतला की समाज उभा राहतो. यानुसार आपण या 1600 महादेव कोळी विरांच्या बलिदानातून धडा घेण्याची गरज आहे. महादेव कोळी चौथरा म्हणूनच केवळ भूतकाळाचा अवशेष नाही. तो वर्तमानासाठीचा इशारा आहे. जमीन गमावण्याचा धोका, विकासाच्या प्रक्रियेतून होणारे विस्थापन, शिक्षणातील मागासलेपण, महिलांचा अपुरा सहभाग आणि संघटनांतील विखुरलेपणा हे आजचे प्रश्न आहेत. त्यांची उत्तरे केवळ भावनिक घोषणांमध्ये नाहीत. ती शिक्षणात, संविधानिक अधिकारांच्या जाणिवेत, संघटित कृतीत आणि विवेकी नेतृत्वात आहेत.
शिवनेरीच्या या चौथऱ्यावर अज्ञात शूरवीरांची स्मृती उभी आहे. त्यांच्या रक्ताची किंमत केवळ इतिहासातील एका आकड्याने मोजता येणार नाही. त्या बलिदानाचा अर्थ आजच्या पिढीने समजून घेतला, तरच अभिवादन सार्थकी लागेल.
चौथऱ्यावर फूल वाहणे आवश्यक आहे; पण त्यापेक्षा आवश्यक आहे, ज्या समाजाच्या रक्ताने तो चौथरा इतिहासात उभा राहिला, त्या समाजाची जल, जंगल, जमीन, अस्मिता आणि भविष्य सुरक्षित करणे. हीच कोळी महादेव चौथऱ्याची खरी हाक आहे.
हर हर महादेव!
जय आदिवासी!
राजू ठोकळ
Aboriginal Publication
.JPG)
0 comments :
Post a Comment