डॉ. विजय पोपेरे : शेवटपर्यंत लढणारा योद्धा

डॉ. विजय पोपेरे : शेवटपर्यंत लढणारा योद्धा 

काही माणसांच्या मृत्यूने त्यांच्या कुटुंबाचा आधार हरवतो; काहींच्या मृत्यूने एखादी संस्था पोरकी होते; तर काहींच्या जाण्याने एखाद्या समाजाच्या संघर्षातील एक महत्त्वाचा आवाज कायमचा शांत होतो. डॉ. विजय पोपेरे यांचे जाणे या तिसऱ्या प्रकारचे आहे. त्यांच्या निधनाकडे केवळ एका डॉक्टरचा मृत्यू म्हणून पाहता येणार नाही. निष्णात शल्यविशारद, संवेदनशील वैद्यकीय व्यावसायिक, अभ्यासू आदिवासी कार्यकर्ता आणि अन्यायाविरुद्ध पुराव्यांच्या आधारे उभे राहणारे नेतृत्व, या सगळ्यांचा संगम असलेले एक व्यक्तिमत्त्व आज आपल्यात नाही. त्यांच्या जाण्याची वेदना म्हणूनच वैयक्तिक न राहता सामाजिक बनते.

डॉ. विजय पोपेरे यांचे बाह्य व्यक्तिमत्त्व आणि त्यांच्या अंतर्मनातील संघर्ष यांच्यात विलक्षण अंतर होते. बाहेरून ते सतत हसणारे, विनोद करणारे, समोरच्याची खेचणारे आणि वातावरण क्षणात हलके करणारे होते. त्यांची बोलण्याची शैली इतकी वेगवान की ती ऐकताना समोरच्याला स्वतःच्या आकलनाचा वेग वाढवावा लागे. पण या हसऱ्या चेहऱ्यामागे एक अस्वस्थ मन होते. ही अस्वस्थता स्वतःच्या आयुष्याबद्दलची नव्हती; ती समाजाच्या अवस्थेबद्दलची होती. स्वतः डॉक्टर झालो, स्वतःचे स्थान निर्माण केले, यावर समाधान मानण्याऐवजी ‘माझ्या समाजातील प्रत्येक मुलाला ही संधी मिळते का?’, ‘गरीब आदिवासी रुग्णाला उपचार मिळण्यासाठी एवढी धडपड का करावी लागते?’, ‘घटनात्मक अधिकार कागदावर आहेत, तर प्रत्यक्षात ते मिळवण्यासाठी संघर्ष का करावा लागतो?’ हे प्रश्न त्यांच्या मनाला सतत कुरतडत राहिले असावेत.

यामुळेच आदिवासी प्रश्न त्यांच्यासाठी केवळ भावनेचा विषय राहिला नाही. त्यांनी त्या प्रश्नाला अभ्यास, पुरावे आणि कायदेशीर चौकटीची जोड दिली. अन्याय झाला म्हणून संतापणे सोपे असते; पण त्या अन्यायाचा पुरावा शोधणे, संबंधित शासन निर्णय मिळवणे, रोस्टर तपासणे, जुने संदर्भ शोधणे आणि त्याच्या आधारे प्रशासनासमोर प्रश्न उभा करणे हे कठीण असते. विजयने ही कठीण वाट निवडली. त्यांच्या कार्याची खरी धार याच ठिकाणी होती. त्यांचा संताप घोषणेत संपत नसे; तो कागदपत्रांच्या शोधापर्यंत पोहोचत असे. त्यांचा आक्रोश निवेदनात अडकत नसे; तो कायदा, शासन निर्णय आणि घटनात्मक अधिकारांच्या भाषेत रूपांतरित होत असे.

आज आदिवासी समाजाच्या प्रश्नांवर बोलणारे अनेक आवाज आहेत. सोशल मीडियावर संताप व्यक्त करणारेही असंख्य आहेत. मात्र शासन निर्णयाचा क्रमांक शोधणारे, जुन्या नोंदी तपासणारे, आरक्षणाच्या रोस्टरचा अभ्यास करणारे, उपलब्ध पुरावे गोळा करणारे आणि त्या पुराव्यांच्या आधारे व्यवस्थेला प्रश्न विचारणारे हात कमी आहेत. डॉ. विजय पोपेरे यांच्या कार्याची हीच वेगळी ओळख होती. त्यांनी आदिवासी समाजाला केवळ लढण्याची प्रेरणा दिली नाही; त्यांनी लढा कसा लढायचा याची पद्धत दाखवून दिली.

कदाचित त्यांच्या वैद्यकीय प्रशिक्षणानेही त्यांच्या या वृत्तीला आकार दिला असावा. शल्यविशारदासाठी अंदाजापेक्षा अचूकता महत्त्वाची असते. रोगाचे निदान पुराव्यांवर आधारित असते. शस्त्रक्रियेच्या टेबलवर भावनेपेक्षा कौशल्य, निरीक्षण आणि योग्य निर्णय महत्त्वाचा असतो. विजयच्या सामाजिक संघर्षातही हीच शिस्त दिसत होती. ‘आपल्यावर अन्याय झाला’ एवढ्यावर ते थांबत नसत. ‘अन्याय नेमका कुठे झाला? त्यामागे कोणता नियम आहे? त्याचा पुरावा कुठे आहे? आणि तो पुरावा कोणत्या पद्धतीने मांडायचा?’ या प्रश्नांच्या पुढच्या टप्प्यावर ते पोहोचत.

शल्यविशारद म्हणून त्यांची गुणवत्ता स्वतंत्रपणे अधोरेखित करण्यासारखी होती. किचकट सर्जरी युनिटमध्ये प्रशिक्षण घेताना त्यांनी प्रत्यक्ष शस्त्रक्रियेतील कौशल्य आत्मसात केले. पुस्तकी ज्ञान आणि प्रत्यक्ष शल्यकौशल्य यामधील अंतर त्यांनी आपल्या कामातून कमी केले. गुंतागुंतीच्या शस्त्रक्रियेत परिस्थिती हाताळण्याची त्यांची क्षमता ही त्यांच्या सहकाऱ्यांसाठी आदराची बाब होती. त्यांच्या हातात केवळ वैद्यकीय ज्ञान नव्हते; आत्मविश्वास, निरीक्षणशक्ती आणि निर्णयक्षमता होती. पुढे वैद्यकीय क्षेत्रातील ज्येष्ठांकडून मिळालेला सन्मान हा त्यांच्या या गुणवत्तेची पावती होती.

मात्र डॉक्टर म्हणून मिळू शकणाऱ्या यशानेही त्यांना पूर्ण समाधान मिळाले नाही. मोठ्या शहरात व्यावसायिक प्रगती करण्याची संधी असूनही ते अकोल्याकडे परतले. ही परतफेड केवळ मायभूमीकडे झालेली नव्हती; ती आपल्या समाजाकडे झालेली होती. त्यांनी सुसज्ज रुग्णालय उभारले, वैद्यकीय व्यवसाय केला आणि त्याचबरोबर भंडारदरा-अकोले परिसरातील दुर्गम आदिवासी भागातील गरीब रुग्णांसाठी मदतीचा हात पुढे केला. मोठ्या रुग्णालयात उपचाराची व्यवस्था करणे, उपचारानंतर रुग्णाचा मागोवा घेणे आणि गरज पडल्यास आर्थिक मदत करणे, ही कामे त्यांनी प्रसिद्धीपासून दूर राहून केली.

कारण त्यांच्या दृष्टीने रुग्ण म्हणजे केवळ वैद्यकीय ‘केस’ नव्हता. त्या रुग्णामागे एक कुटुंब होते, एक पाडा होता, आर्थिक असुरक्षितता होती आणि आरोग्यव्यवस्थेपर्यंत पोहोचण्याची अनेक वर्षांची अडचण होती. म्हणून उपचार त्यांच्या दृष्टीने शस्त्रक्रियेवर संपत नव्हता. रुग्णाच्या पुढच्या आयुष्याची चिंता त्यात समाविष्ट होती. डॉक्टर आणि सामाजिक कार्यकर्ता यांच्यातील सीमारेषा त्यांनी इथेही पुसून टाकली.

अकोले परिसरात शिक्षकांना एकत्र करून निधी उभारणे, बोगसगिरीविरुद्ध लढा देणे, आदिवासी प्रश्नांसाठी शासनदरबारी पाठपुरावा करणे, विविध शासन निर्णयांचा अभ्यास करणे आणि ते कार्यकर्त्यांपर्यंत पोहोचवणे, या कामातून त्यांचा सामाजिक चेहरा अधिक स्पष्ट झाला. त्यांच्या कामाची व्याप्ती पाहिली तर एक गोष्ट जाणवते—त्यांना केवळ प्रश्न मांडण्यात रस नव्हता; प्रश्नाच्या मुळाशी जाण्यात रस होता. एखाद्या चुकीच्या निर्णयाविरुद्ध आवाज उठवण्यापेक्षा त्या निर्णयाला कोणत्या नियमाने आव्हान देता येईल, याचा शोध घेणे त्यांना अधिक महत्त्वाचे वाटत असे.

हीच वृत्ती त्यांच्या अंतर्गत संघर्षाची खूण होती. एका बाजूला डॉक्टर म्हणून स्वतःचे व्यावसायिक आयुष्य होते आणि दुसऱ्या बाजूला आदिवासी समाजातील असंख्य अपूर्ण प्रश्न. एकीकडे स्वतःच्या कुटुंबाची, व्यवसायाची आणि आरोग्याची जबाबदारी होती; दुसरीकडे समाजाच्या प्रश्नांची सततची हाक. या दोन जगांमध्ये समतोल साधताना त्यांच्या मनात किती संघर्ष चालत असेल, याची कल्पना करणे कठीण आहे. पण त्यांच्या कृतींवरून एवढे नक्की जाणवते की त्यांनी स्वतःच्या आयुष्याला केवळ वैयक्तिक यशाची चौकट घालून घेतली नव्हती आणि मग त्यांच्या आयुष्यातील सर्वांत कठीण संघर्ष सुरू झाला- स्वतःच्या शरीराशी.

उमेदीच्या काळात पोटाच्या व्याधीने त्यांना त्रास दिला. त्यातून सावरत असतानाच झालेल्या जीवघेण्या अपघाताने त्यांच्या खुब्याच्या सांध्याला गंभीर परिणाम झाला. हालचालींवर कायमच्या मर्यादा आल्या. एका शल्यविशारदासाठी हा धक्का केवळ शारीरिक नव्हता. ज्याचे हात, शरीराची स्थिरता आणि हालचाल हेच व्यवसायाचे महत्त्वाचे साधन असतात, त्याच्यासाठी शरीराची साथ कमी होणे म्हणजे स्वतःच्या ओळखीवरच प्रश्नचिन्ह निर्माण होणे.

इथे डॉ. विजय यांच्या आयुष्यातील सर्वांत वेदनादायी अंतर्गत संघर्ष उभा राहतो. इतरांचे शरीर दुरुस्त करणाऱ्या डॉक्टरचे स्वतःचे शरीर त्याला साथ देत नव्हते. इतरांना उपचाराच्या आशेने उभे करणाऱ्या माणसाला स्वतःच्या वेदनांशी सामना करावा लागत होता. शरीर विश्रांती मागत होते; पण मनाला विश्रांती मिळत नव्हती. शरीराच्या मर्यादा वाढत होत्या; पण आदिवासी प्रश्नांबद्दलची त्यांची अस्वस्थता कमी होत नव्हती. हा विरोधाभास त्यांच्या आयुष्याचा सर्वांत मोठा शोकात्म भाग आहे.

शरीर म्हणत होते, थांबा; मन म्हणत होते, अजून लढायचे आहे. त्यांच्या आयुष्याची खरी ताकद कदाचित याच एका वाक्यात सामावते. कारण सामाजिक कार्यकर्ता म्हणून धावणे सोपे असते, जेव्हा शरीर साथ देत असते. पण शरीराने साथ सोडायला सुरुवात केल्यानंतरही विचारांची धाव कायम ठेवणे, हे अधिक कठीण असते. डॉ. विजय यांनी हे केले. त्यांच्या हालचालींवर मर्यादा आल्या; त्यांच्या प्रश्नांवर नाही. शरीर कमकुवत झाले; पण अन्यायाविरुद्धची भूमिका कमकुवत झाली नाही.

मागील महिन्यात झालेल्या मोठ्या शस्त्रक्रियेनंतर निर्माण झालेल्या गुंतागुंतींनी अखेर त्यांचा जीवनप्रवास थांबवला. या मृत्यूमध्ये एक असह्य विडंबन आहे. ज्याने आयुष्यभर इतरांच्या शरीरातील आजाराशी शस्त्रक्रियेच्या माध्यमातून सामना केला, त्यालाच शेवटी स्वतःच्या शरीराने पराभूत केले. ज्याने अनेकांसाठी उपचाराचा मार्ग शोधला, त्याच्यासाठी जीवनाचा मार्ग अखेर बंद झाला. आणि ज्याच्या मनात आदिवासी समाजासाठी अजून कितीतरी कामे होती, त्याला काळाने ती पूर्ण करण्याची संधी दिली नाही.

पण डॉ. विजय पोपेरे यांचा अंतिम अर्थ त्यांच्या मृत्यूत नाही; त्यांच्या लढण्यात आहे. त्यांनी मागे ठेवलेली सर्वांत मोठी संपत्ती म्हणजे तयार उत्तर नव्हे, तर प्रश्न विचारण्याची आणि उत्तर शोधण्याची पद्धत. त्यांनी शिकवले की आदिवासी समाजासाठी लढताना केवळ भावना पुरेशा नाहीत. इतिहासाचा अभ्यास हवा, कायद्याचे ज्ञान हवे, शासन निर्णयांची माहिती हवी, पुरावे हवेत आणि त्यांना योग्य ठिकाणी मांडण्याचे धैर्य हवे.

म्हणूनच आज त्यांच्या निधनानंतर केवळ श्रद्धांजली वाहून थांबणे ही त्यांच्या कार्याची खरी किंमत ठरणार नाही. त्यांच्या स्मृतीला जिवंत ठेवायचे असेल, तर त्यांच्या अपूर्ण कामांना पुढे नेण्याची गरज आहे. आदिवासी विद्यार्थ्यांसाठी उच्च शिक्षणाच्या संधींचे मार्गदर्शन करणारी व्यवस्था उभी करणे, आरक्षण आणि रोस्टरविषयक कागदपत्रांचे व्यवस्थित दस्तऐवजीकरण करणे, आदिवासी समाजाशी संबंधित शासन निर्णयांचे डिजिटल आणि सार्वजनिक संग्रह निर्माण करणे, दुर्गम आदिवासी भागातील गरजू रुग्णांना वैद्यकीय मदत मिळवून देण्यासाठी सक्षम नेटवर्क उभारणे आणि बोगसगिरी किंवा हक्कांच्या उल्लंघनाविरुद्ध कायदेशीर व पुराव्याधारित लढे उभे करणे हीच आता त्यांच्या कार्याला खरी दिशा देणारी पावले ठरतील.

डॉ. विजय यांच्या स्मृतीला हार अर्पण करण्यापेक्षा त्यांच्या नावाने एक विद्यार्थी पुढे आणा. त्यांच्या छायाचित्राला पुष्पहार घालण्यापेक्षा एका गरीब रुग्णाला उपचार मिळवून द्या. श्रद्धांजली सभा घेण्यापेक्षा एक शासन निर्णय शोधा, वाचा आणि त्याचा उपयोग एखाद्याचा हक्क मिळवून देण्यासाठी करा. त्यांनी ज्या पुराव्यांच्या आधारे लढा उभा केला, ते पुरावे जतन करा आणि पुढच्या पिढीच्या हातात द्या.

ही जबाबदारी एखाद्या व्यक्तीची किंवा एका संघटनेची नाही. आदिवासी समाजातील सुशिक्षित तरुणांनी, डॉक्टरांनी, वकिलांनी, शिक्षकांनी, संशोधकांनी, सामाजिक कार्यकर्त्यांनी आणि विद्यार्थ्यांनी एकत्र येऊन ही भूमिका स्वीकारली पाहिजे. डॉ. विजय यांच्यासारखी माणसे वारंवार जन्माला येत नाहीत; म्हणून त्यांच्या जाण्याने निर्माण झालेली पोकळी कोणीतरी भरून काढण्याची वाट पाहत बसणे हा पर्याय नाही.

त्यांनी आपल्या आयुष्याने एक प्रश्न आपल्यासमोर ठेवला आहे—‘मी एकटा किती लढू?’ आता त्याचे उत्तर समाजाने द्यायचे आहे, ‘तुमचा लढा आम्ही पुढे नेऊ.’

डॉ.विजय पोपेरे यांचे शरीर अखेर थांबले. त्यांचा आवाज शांत झाला. त्यांचे हात थांबले. पण त्यांनी उभे केलेले प्रश्न अजून जिवंत आहेत. आदिवासी विद्यार्थ्यांच्या शिक्षणाचा प्रश्न जिवंत आहे. आरक्षणातील हक्कांचा प्रश्न जिवंत आहे. दुर्गम भागातील आरोग्याचा प्रश्न जिवंत आहे. बोगसगिरीविरुद्धचा लढा जिवंत आहे. आणि या सगळ्यांच्या मध्यभागी विजयने आयुष्यभर जपलेली अस्वस्थताही जिवंत आहे.

म्हणून त्यांना खरी श्रद्धांजली मृत्यूवर अश्रू ढाळण्यात नाही. त्यांनी जिथे प्रश्न सोडला, तिथून आपण पुढे त्यावर काम करण्यात आहे. शरीराने त्यांना थांबवले; आपण त्यांच्या विचारांना थांबू देऊ नये. डॉ. विजय पोपेरे यांचा लढा संपलेला नाही. आता तो पुढे नेण्याची जबाबदारी आपली आहे.

विनम्र अभिवादन.

Aboriginal Publication