आदिवासी ज्ञानविश्व आणि नव्या युगाचा संघर्ष : ‘आदिवासी समाज आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता’ या ग्रंथाची चिकित्सा

आदिवासी ज्ञानविश्व आणि नव्या युगाचा संघर्ष : ‘आदिवासी समाज आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता’ या ग्रंथाची चिकित्सा

पुस्तक : आदिवासी समाज आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता

लेखक : राजू ठोकळ

प्रकाशक : ॲबोरिजिनल पब्लिकेशन

आवृत्ती : द्वितीय, सप्टेंबर २०२६

ISBN : 978-81-981991-5-7

मानवी संस्कृतीचा इतिहास हा केवळ राजे, साम्राज्ये आणि युद्धांचा इतिहास नाही. तो माणसाने निसर्गाशी केलेल्या संघर्षाचा, अनुभवातून मिळविलेल्या ज्ञानाचा आणि त्या ज्ञानाच्या साहाय्याने स्वतःचे जीवन बदलण्याचा इतिहास आहे. दगडी हत्यारांपासून लोखंडी अवजारांपर्यंत, शेतीच्या शोधापासून औद्योगिक क्रांतीपर्यंत आणि छापखान्यापासून संगणकापर्यंत मानवाने केलेल्या प्रत्येक प्रगतीमागे ज्ञानाची एक प्रदीर्घ परंपरा उभी आहे. या परंपरेत जंगलात राहणाऱ्या, डोंगरदऱ्यांत वसलेल्या आणि निसर्गाशी निकट संबंध राखणाऱ्या आदिवासी समाजाचे योगदान किती आहे, याचा हिशेब मात्र मुख्य प्रवाहातील इतिहासाने फारसा ठेवलेला नाही.

आज कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या आगमनाने ज्ञानाच्या निर्मितीचे, संचयनाचे आणि प्रसाराचे स्वरूप आमूलाग्र बदलत असताना हा प्रश्न नव्या तीव्रतेने समोर आला आहे. ज्या समाजाने हजारो वर्षे निसर्गाचे निरीक्षण करून औषधी वनस्पती, बी-बियाणे, ऋतुचक्र, जलस्रोत, पशुपक्षी आणि पर्यावरण यांचे अनुभवाधारित ज्ञान निर्माण केले, त्या समाजाचे स्थान नव्या डिजिटल व्यवस्थेत कोणते असणार? त्याच्या ज्ञानावर अधिकार कोणाचा राहणार? आणि नव्या तंत्रज्ञानाचा उपयोग त्याच्या मुक्तीसाठी होणार की शोषणाच्या आणखी एका व्यवस्थेसाठी?

राजू ठोकळ यांचा ‘आदिवासी समाज आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता’ हा ग्रंथ याच प्रश्नांची चिकित्सा करण्याचा प्रयत्न करतो.

या पुस्तकाचे महत्त्व त्यात कृत्रिम बुद्धिमत्तेची माहिती दिलेली आहे म्हणून नाही; तर तंत्रज्ञानाच्या प्रश्नाला इतिहास, समाजरचना, सांस्कृतिक स्वायत्तता आणि ज्ञानाच्या मालकीशी जोडण्याचा प्रयत्न केला आहे म्हणून आहे.

आधुनिक ज्ञानव्यवस्थेचा एक मोठा विरोधाभास आहे. ती आदिवासी समाजाच्या ज्ञानाचा उपयोग करते; परंतु त्या ज्ञानाची निर्मिती करणाऱ्या समाजाला अनेकदा अज्ञानी, मागासलेला किंवा अवैज्ञानिक ठरवते.

वनस्पतींच्या औषधी गुणधर्मांचा शोध घेणारा आदिवासी वैदू आधुनिक विद्यापीठातून पदवी घेतलेला नसतो. पावसाचे संकेत ओळखणारा शेतकरी हवामानशास्त्रज्ञ नसतो. बी-बियाण्यांची निवड करणारी स्त्री कृषी संशोधन संस्थेची अधिकारी नसते. तथापि, त्यांच्या अनुभवात ज्ञान नसते, असा निष्कर्ष काढणे म्हणजे ज्ञानाची व्याख्याच संकुचित करणे होय.

लेखकाने आपल्या भूमिकेत अकोले परिसरातील पांडू जाधव या पारंपरिक ज्ञानधारकाचे उदाहरण दिले आहे. औषधी वनस्पतींचे ज्ञान, उपचारपद्धती आणि समाजजीवनातील त्यांची भूमिका यांचा उल्लेख करून लेखक एका मोठ्या प्रश्नाकडे लक्ष वेधतो. अशा व्यक्तींच्या निधनाबरोबर त्यांच्याकडे असलेले अनेक अनुभव, स्थानिक संज्ञा आणि उपचारपरंपरा लुप्त होऊ शकतात. लेखकाने व्हेरियर एल्विन यांच्या The Baiga या ग्रंथातील आदिवासी ज्ञानपरंपरेच्या अभ्यासाचाही संदर्भ घेतला आहे.

येथे लेखकाची दृष्टी महत्त्वाची ठरते. पारंपरिक ज्ञानाकडे केवळ अंधश्रद्धा म्हणून पाहणे जितके चुकीचे, तितकेच त्यातील प्रत्येक समजूत वैज्ञानिक सत्य म्हणून स्वीकारणेही चुकीचे आहे. अनुभवाचे संकलन, परीक्षण, पुनर्परीक्षण आणि चिकित्सक पडताळणी या प्रक्रियांतूनच त्यातील उपयुक्त ज्ञान अधिक व्यापक मानवी ज्ञानसंपदेत समाविष्ट होऊ शकते.

याच ठिकाणी या ग्रंथाच्या पुढील संशोधनाची दिशाही स्पष्ट होते. लोकवैद्यकाचे सांस्कृतिक महत्त्व आणि एखाद्या उपचाराची वैद्यकीय परिणामकारकता या दोन भिन्न बाबी आहेत. त्यांची गल्लत न करता संशोधन करणे आवश्यक आहे.

वसाहतवादाच्या इतिहासात परकीय सत्तांनी केवळ जमिनी आणि नैसर्गिक संपत्तीवर अधिकार प्रस्थापित केला नाही. त्यांनी स्थानिक समाजांच्या ज्ञानाचे वर्गीकरण केले, त्यांचे इतिहास लिहिले आणि त्यांच्या संस्कृतींचे अर्थ स्वतःच्या सोयीने निश्चित केले.

आज डिजिटल तंत्रज्ञानामुळे या प्रक्रियेला वेगळे स्वरूप प्राप्त झाले आहे.

पूर्वी जंगलातील संपत्तीवर नियंत्रण मिळविण्यासाठी भूभागाचा ताबा आवश्यक होता. आता एखाद्या समाजाच्या भाषा, लोककथा, वनस्पतिज्ञान, सांस्कृतिक अभिव्यक्ती आणि परंपरागत माहितीचे डिजिटल संकलन करून त्यातून आर्थिक मूल्य निर्माण करता येते. माहिती गोळा करणारा, तिच्यावर प्रक्रिया करणारा आणि तिचा व्यावसायिक उपयोग करणारा यांच्याकडे साधने असतात; पण मूळ ज्ञान निर्माण करणाऱ्या समुदायाकडे निर्णयाचे अधिकार असतीलच असे नाही.

या नव्या परिस्थितीला लेखकाने डेटा वसाहतवादाच्या संदर्भात समजून घेण्याचा प्रयत्न केला आहे.

मात्र येथे एक भेद लक्षात घेतला पाहिजे. प्रत्येक डिजिटल संकलन म्हणजे शोषण नव्हे आणि प्रत्येक तांत्रिक संस्था वसाहतवादी असते असेही नाही. प्रश्न तंत्रज्ञानाच्या अस्तित्वाचा नसून त्याच्या नियंत्रणाचा आहे. माहिती संकलित करताना समुदायाची संमती घेतली जाते काय? माहितीच्या वापरावर त्याचा अधिकार असतो काय? त्यातून निर्माण होणाऱ्या लाभात त्याचा सहभाग असतो काय?

हे प्रश्न विचारल्याशिवाय डिजिटल विकासाला सामाजिक न्यायाचे स्वरूप प्राप्त होणार नाही.

लेखकाने लिंडा तुहिवाई स्मिथ यांच्या Decolonizing Methodologies या विचारपरंपरेचा घेतलेला आधार या संदर्भात लक्षणीय आहे. आदिवासी समाज हा केवळ संशोधनाचा विषय न राहता संशोधनाचा सक्रिय निर्माता झाला पाहिजे, ही भूमिका ग्रंथाच्या वैचारिक केंद्रस्थानी आहे.

भाषा ही केवळ संवादाची सोय नाही. ती मानवी अनुभवांचे वर्गीकरण करणारी आणि जगाकडे पाहण्याची दृष्टी घडविणारी व्यवस्था आहे.

सह्याद्रीतील आदिवासी समाजाच्या बोलींमध्ये जंगल, पाऊस, शेती, वनस्पती, ऋतू, नातेसंबंध आणि श्रमसंस्कृती यांच्याशी निगडित असंख्य शब्द आहेत. प्रमाणभाषेत त्यांना तंतोतंत पर्याय मिळतीलच असे नाही. एखादा शब्द लुप्त झाला की त्याच्याशी संबंधित अनुभवविश्वातील सूक्ष्म भेदही हरवण्याचा धोका निर्माण होतो.

लेखकाने आदिवासी बोलींच्या शब्दसंपदेचे संकलन, लोकगीतांचे ध्वनिमुद्रण, ज्येष्ठ व्यक्तींच्या आठवणींचे चित्रमुद्रण आणि समुदायाधारित डिजिटल संग्रहालयांची निर्मिती यांसारख्या उपायांची चर्चा केली आहे.

या सूचना केवळ सांस्कृतिक जतनापुरत्या मर्यादित नाहीत. त्या भावी भाषिक संशोधनासाठी आणि स्थानिक भाषांना तंत्रज्ञानात स्थान मिळवून देण्यासाठी उपयुक्त ठरू शकतात.

परंतु भाषा जतन करणे म्हणजे तिला संगणकाच्या स्मृतीत बंदिस्त करणे नव्हे. भाषा जिवंत राहते ती बोलणाऱ्या माणसांमुळे, त्यांच्या व्यवहारामुळे आणि नव्या पिढीने केलेल्या वापरामुळे. म्हणूनच डिजिटल शब्दकोशाबरोबर मातृभाषेतील शिक्षण, स्थानिक साहित्यनिर्मिती आणि समुदायाचा भाषिक स्वाभिमान आवश्यक आहे.

आदिवासी समाजाच्या अभ्यासात दोन टोकाच्या प्रवृत्ती वारंवार आढळतात. एक प्रवृत्ती आदिवासी जीवनाला मागासलेपणाचे प्रतीक मानते. दुसरी प्रवृत्ती त्यातील प्रत्येक परंपरेचे अवास्तव उदात्तीकरण करते.

दोन्ही प्रवृत्ती चिकित्सक विचारांच्या विरोधात आहेत.

राजू ठोकळ यांच्या पुस्तकात परंपरागत ज्ञानाच्या महत्त्वाबरोबर आधुनिक विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाचा स्वीकार करण्याची भूमिका दिसते. हा दृष्टिकोन ग्रंथाचा एक महत्त्वाचा गुण आहे.

लेखक सह्याद्रीतील गडकोट, घाटवाटा, जंगल आणि स्थानिक समाजांच्या ऐतिहासिक कौशल्यांची चर्चा करताना बदलत्या युद्धतंत्रामुळे जुन्या सामर्थ्याचे स्वरूप कसे बदलले, याचे विवेचन करतो. त्यातून तंत्रज्ञानातील बदल समाजांच्या राजकीय आणि आर्थिक स्थानावर परिणाम घडवतात, असा व्यापक आशय पुढे येतो.

तथापि, इतिहासातील प्रत्येक पराभवाचे कारण तांत्रिक मागासलेपणातच शोधता येणार नाही. उत्पादनसंबंध, राजकीय संघटना, संसाधनांवरील नियंत्रण, सामाजिक विषमता आणि बाह्य सत्तांचे हस्तक्षेप यांचाही विचार आवश्यक असतो.

या ऐतिहासिक तुलनेचा अधिक सखोल विस्तार झाला असता, तर ग्रंथाची तात्त्विक बैठक अधिक भक्कम झाली असती.

या ग्रंथातील सर्वाधिक व्यवहार्य विचार आदिवासी शिक्षणाच्या संदर्भात पुढे येतो.

आधुनिक शिक्षणाने विद्यार्थ्याला जगातील विज्ञानाची ओळख करून दिली पाहिजे; परंतु त्यासाठी त्याला स्वतःच्या परिसरापासून तोडणे आवश्यक नाही. जंगलातील वनस्पती, स्थानिक जलव्यवस्था, पारंपरिक शेती, लोककला, मौखिक इतिहास आणि ज्येष्ठांचे अनुभव हेही अभ्यासाचे विषय होऊ शकतात.

लेखकाने आश्रमशाळा आणि इतर शैक्षणिक संस्थांमध्ये स्थानिक ज्ञानधारकांना ‘समुदाय शिक्षक’ म्हणून स्थान देण्याची कल्पना मांडली आहे. तसेच विद्यार्थ्यांनी गावांचा इतिहास, लोकपरंपरा आणि स्थानिक भाषांचे दस्तऐवजीकरण करावे, असे सुचविले आहे.

ही भूमिका शिक्षणाच्या लोकशाहीकरणाशी संबंधित आहे.

परंतु तिची अंमलबजावणी करताना अभ्यासक्रम, शिक्षकांचे प्रशिक्षण, माहितीची विश्वासार्हता, समुदायाची संमती आणि डिजिटल साधनांची उपलब्धता या प्रश्नांची उत्तरे शोधावी लागतील. अन्यथा चांगली संकल्पना शासकीय उपक्रमांच्या औपचारिकतेत अडकून पडण्याची शक्यता असते.

शिक्षणाचा खरा उद्देश विद्यार्थ्याला माहिती पाठ करायला लावणे नसून त्याच्यात निरीक्षण, प्रश्न विचारणे, पुरावा तपासणे आणि स्वतंत्र निष्कर्ष काढण्याची क्षमता निर्माण करणे हा आहे. आदिवासी शिक्षणालाही याच कसोटीवर तपासले पाहिजे.

ग्रंथातील एक विशेष लक्षवेधी भाग म्हणजे जागतिक आदिवासी दिनाच्या उत्सवप्रधान स्वरूपावर केलेले आत्मपरीक्षण.

आदिवासी समाजाने आपल्या इतिहासाचा अभिमान बाळगणे आवश्यक आहे. नृत्य, लोककला, परंपरा आणि ऐतिहासिक स्मृती यांचे सार्वजनिक प्रदर्शन सांस्कृतिक अस्मितेला बळ देते. परंतु वर्षातील एका दिवसाचा उत्साह उर्वरित दिवसांतील सामाजिक कामाची जागा घेऊ शकत नाही.

लेखक समाजासमोर संशोधनग्रंथ, शब्दकोश, ग्रंथालये, ज्ञानसंग्रह आणि शैक्षणिक संस्थांच्या निर्मितीचा प्रश्न उपस्थित करतो.

हा विचार आत्मपरीक्षणाला प्रवृत्त करणारा आहे.

कोणत्याही समाजाची प्रगती केवळ त्याच्या लोकसंख्येवर किंवा ऐतिहासिक पराक्रमावर अवलंबून नसते. ज्ञाननिर्मितीची साधने, संस्थात्मक संघटन, आर्थिक स्वावलंबन आणि नव्या परिस्थितीशी जुळवून घेण्याची क्षमता यांवरही ती अवलंबून असते.

अर्थात, उत्सव आणि संस्थानिर्मिती यांना परस्परविरोधी मानण्याची आवश्यकता नाही. सांस्कृतिक चळवळीतून संशोधन संस्था उभ्या राहू शकतात आणि संस्थात्मक कार्यातून सांस्कृतिक चळवळीला नवी दिशा मिळू शकते. या दोन्ही प्रक्रियांची सांगड घालणे अधिक फलदायी ठरेल.

कोणत्याही ग्रंथाचे मूल्यमापन त्याच्या हेतूवर नव्हे, तर त्याच्या मांडणीतील स्पष्टता, पुराव्यांची विश्वासार्हता आणि निष्कर्षांच्या चिकित्सक सामर्थ्यावर केले पाहिजे.

या दृष्टीने पाहता प्रस्तुत ग्रंथाची व्यापक विषयव्याप्ती ही त्याची ताकद असली, तरी तीच काही ठिकाणी मर्यादाही ठरते. इतिहास, मानववंशशास्त्र, पर्यावरण, भाषा, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, बौद्धिक संपदा आणि शिक्षण अशा अनेक विषयांना एका लहान आकाराच्या ग्रंथात सामावून घेतल्यामुळे प्रत्येक विषयाचा अपेक्षित सखोल विस्तार करणे कठीण होते.

विशेषतः आदिवासी ज्ञानाचे डिजिटल संकलन प्रत्यक्षात कसे करावे, समुदायाधारित माहिती व्यवस्थापनासाठी कोणती कायदेशीर चौकट असावी, कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या प्रशिक्षणासाठी माहिती वापरण्याच्या अटी कोणत्या असाव्यात आणि आर्थिक लाभाचे न्याय्य वितरण कसे करावे, याविषयी स्वतंत्र प्रकरणे अधिक उपयुक्त ठरली असती.

त्याचप्रमाणे विविध आदिवासी समुदायांतील सामाजिक आणि भाषिक भिन्नता लक्षात घेऊन तुलनात्मक क्षेत्रीय अभ्यास वाढविण्याची गरज आहे. सर्व आदिवासी समाजांची ज्ञानव्यवस्था एकसारखी आहे, असे गृहीत धरता येणार नाही.

ग्रंथातील ऐतिहासिक दाखले आणि व्यापक निष्कर्षांना अधिक काटेकोर प्राथमिक संदर्भ, क्षेत्रीय नोंदी, संशोधनपद्धती आणि पडताळता येण्याजोग्या आकडेवारीची जोड मिळाल्यास त्याचे शैक्षणिक मूल्य अधिक वाढेल.

या उणिवा ग्रंथाच्या मूलभूत विचाराला नाकारत नाहीत. उलट, त्यातून पुढील संशोधनाची दिशा निश्चित होते.

‘आदिवासी समाज आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता’ हा ग्रंथ तंत्रज्ञानाची अंधस्तुती करीत नाही आणि आदिवासी परंपरेच्या भावनिक गौरवातही स्वतःला पूर्णपणे अडकवून घेत नाही. परंपरेतील उपयुक्त ज्ञान आधुनिक साधनांच्या साहाय्याने जतन करणे, त्याची चिकित्सा करणे आणि त्यावरील समुदायाचे अधिकार अबाधित ठेवणे, ही त्याची प्रमुख भूमिका आहे.

या ग्रंथाचे मूल्यमापन करताना आणखी एक बाब लक्षात घेतली पाहिजे. आदिवासी समाजाच्या प्रश्नांवर बाहेरच्या अभ्यासकांनी लिहिण्याची प्रदीर्घ परंपरा आहे. परंतु त्या समाजातील लेखकांनी स्वतःच्या अनुभवविश्वातून इतिहास, विज्ञान आणि जागतिक तंत्रज्ञान यांचा परस्परसंबंध तपासण्याचे प्रयत्न अधिक प्रमाणात पुढे येणे आवश्यक आहे. राजू ठोकळ यांचा हा ग्रंथ अशा प्रयत्नांपैकी एक म्हणून महत्त्वाचा ठरतो.

तथापि, स्वानुभवाला संशोधनाचे स्वरूप देण्यासाठी चिकित्सक पद्धती, पुराव्यांची शिस्त आणि स्वतःच्या निष्कर्षांवरही प्रश्न उपस्थित करण्याची तयारी आवश्यक असते. ज्ञाननिर्मितीच्या प्रक्रियेत लेखकाची सामाजिक ओळख महत्त्वाची असू शकते; पण ती कोणत्याही विधानाच्या सत्यतेचा अंतिम पुरावा ठरत नाही.

मानवी इतिहासाचे मोठे शिक्षण असे आहे की, कोणतीही संस्कृती स्थिर राहून विकसित होत नाही. ती नवनव्या अनुभवांना सामोरी जाते, जुन्या समजुती तपासते, काहींचा त्याग करते आणि काहींना नव्या स्वरूपात पुढे नेते.

आदिवासी समाजालाही याच परिवर्तनशील प्रक्रियेतून आपले भविष्य घडवावे लागेल. त्यासाठी त्याने आपली भाषा, इतिहास आणि परंपरा जपली पाहिजे; परंतु त्याचवेळी आधुनिक विज्ञान, तंत्रज्ञान, संशोधन आणि संस्थात्मक सामर्थ्य आत्मसात केले पाहिजे.

कृत्रिम बुद्धिमत्ता माणसाने निर्माण केली आहे. त्यामुळे ती माणसाच्या हितासाठी वापरली जाईल की काही शक्तिशाली संस्थांच्या नियंत्रणाचे साधन बनेल, हा प्रश्न शेवटी सामाजिक आणि राजकीय निर्णयांवर अवलंबून आहे.

राजू ठोकळ यांच्या ग्रंथाचे महत्त्व या निर्णायक प्रश्नाकडे लक्ष वेधण्यात आहे.

हा ग्रंथ आदिवासी समाजाच्या सर्व प्रश्नांची अंतिम उत्तरे देत नाही. किंबहुना, त्याची खरी उपयुक्तता उत्तरे देण्यापेक्षा नवे प्रश्न निर्माण करण्यात आहे. तो वाचकाला आपल्या सांस्कृतिक वारशाचा अभिमान बाळगण्याबरोबरच त्या वारशाचे वैज्ञानिक परीक्षण करण्यास प्रवृत्त करतो. तो इतिहासाच्या स्मरणाबरोबर भविष्याच्या निर्मितीची जबाबदारीही अधोरेखित करतो.

ज्या समाजाचे ज्ञान इतरांनी नोंदविले, त्याचा इतिहासही अनेकदा इतरांनी लिहिला. आता त्या समाजाने स्वतःचे ज्ञान निर्माण करणे, त्याचे परीक्षण करणे आणि त्यावर आपला न्याय्य अधिकार प्रस्थापित करणे, ही काळाची आवश्यकता आहे.

याच अर्थाने ‘आदिवासी समाज आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता’ हा ग्रंथ केवळ एका नव्या तंत्रज्ञानाविषयीचे पुस्तक राहत नाही; तो आदिवासी समाजाच्या बौद्धिक स्वायत्ततेचा, ज्ञाननिर्मितीचा आणि भावी सामाजिक परिवर्तनाचा विचार मांडणारा एक महत्त्वाचा प्रारंभिक दस्तऐवज ठरतो.

एखाद्या ग्रंथाचे मुखपृष्ठ हे केवळ त्याच्या बाह्य सौंदर्याचे साधन नसते. ते ग्रंथकाराच्या विचारविश्वाची पहिली ओळख असते. पुस्तकातील आशय वाचकापर्यंत पोहोचण्यापूर्वीच त्याच्या वैचारिक दिशेचे काही संकेत मुखपृष्ठातून मिळत असतात. राजू ठोकळ यांच्या ‘आदिवासी समाज आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता’ या ग्रंथाचे मुखपृष्ठ या दृष्टीने विशेष लक्ष वेधून घेते. कारण येथे परंपरा आणि आधुनिकता यांची केवळ सजावटी सांगड घातलेली नाही; तर मानवी ज्ञानाच्या दोन भिन्न ऐतिहासिक प्रवाहांना एकाच दृश्यप्रतिमेत आणण्याचा प्रयत्न केला आहे.

मुखपृष्ठावर आदिवासी स्त्रीची प्रतिकात्मक आकृती आहे. तिच्या मस्तकाभोवती वृक्षराजी, वनसंपदा आणि आधुनिक संगणकीय जाळ्याचे दृश्यात्मक संकेत एकत्र आलेले आहेत. मध्यभागी असलेली कृत्रिम बुद्धिमत्तेची संगणकीय चिप ही आधुनिक ज्ञानतंत्राचे प्रतीक आहे. पार्श्वभूमीतील पर्वतरांगा आदिवासी समाजाच्या ऐतिहासिक अधिवासाची, निसर्गाशी असलेल्या त्याच्या संबंधाची आणि पिढ्यान्‌पिढ्या संचित झालेल्या अनुभवविश्वाची आठवण करून देतात.

या दृश्यरचनेचा अर्थ केवळ आदिवासी समाजाला आधुनिक तंत्रज्ञानाशी जोडणे एवढाच नाही. ती अधिक मूलभूत प्रश्न उपस्थित करते. निसर्गाचे निरीक्षण करून ज्ञान निर्माण करणारा माणूस आणि माहितीवर प्रक्रिया करून निष्कर्ष काढणारी आधुनिक यंत्रणा यांच्यातील संबंध नेमका कोणता? हजारो वर्षांच्या मानवी अनुभवातून विकसित झालेल्या ज्ञानपरंपरांना कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या युगात कोणते स्थान मिळणार? आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे, या ज्ञानाचा उपयोग करणाऱ्या तंत्रज्ञानावर त्या ज्ञानाच्या मूळ निर्मात्यांचा अधिकार राहणार काय?

मुखपृष्ठावरील आदिवासी स्त्रीची प्रतिमा यामुळे अधिक अर्थपूर्ण ठरते. आदिवासी स्त्री ही केवळ सांस्कृतिक परंपरेची वाहक नाही. बी-बियाण्यांची निवड, अन्नसुरक्षा, औषधी वनस्पतींचा वापर, शेती, प्रसूतीसंबंधी पारंपरिक अनुभव आणि कौटुंबिक ज्ञानाचे पिढ्यांमधील हस्तांतरण यांत तिचे महत्त्वपूर्ण योगदान राहिले आहे. तथापि, या योगदानाची स्वतंत्र नोंद मुख्य प्रवाहातील इतिहासात पुरेशा प्रमाणात झालेली नाही. मुखपृष्ठावरील स्त्रीप्रतिमा त्या उपेक्षित ज्ञाननिर्मितीचे प्रतीक म्हणूनही पाहता येते.

येथे आणखी एक विचार महत्त्वाचा ठरतो. विज्ञान आणि परंपरा या परस्परविरोधी गोष्टी नाहीत; परंतु त्या आपोआप परस्परपूरकही ठरत नाहीत. परंपरेतील अनुभवांना वैज्ञानिक परीक्षणाची आवश्यकता असते आणि विज्ञानाला मानवी समाजाच्या ऐतिहासिक अनुभवांची जाणीव असणे आवश्यक असते. मुखपृष्ठावरील वृक्ष आणि संगणकीय चिप यांचे एकत्रित चित्रण या संबंधाची शक्यता सूचित करते. त्यातून परंपरेचे अंधसमर्थन करण्याऐवजी तिच्या चिकित्सक पुनर्मूल्यांकनाची आवश्यकता अधोरेखित होते.

ग्रंथाच्या मलपृष्ठाला या संदर्भात वेगळेच महत्त्व प्राप्त झाले आहे. मलपृष्ठावर डॉ. रामदास डामसे यांची चिकित्सक प्रतिक्रिया प्रकाशित करण्यात आली आहे. संरक्षण संशोधन आणि विकास संघटना अर्थात डीआरडीओमध्ये डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम यांच्यासोबत संशोधनकार्य केल्याची त्यांची पार्श्वभूमी, भारतीय संरक्षण संशोधन क्षेत्रातील त्यांचे योगदान आणि त्यांच्या संशोधनाला आंतरराष्ट्रीय स्तरावर लाभलेले लक्ष या बाबी त्यांच्या प्रतिक्रियेला विशेष संदर्भ प्राप्त करून देतात. अर्थात, या कार्याच्या तपशीलांची स्वतंत्र दस्तऐवजी पडताळणी संशोधनात्मक परिचयासाठी आवश्यक आहे.

मात्र एखाद्या नामवंत संशोधकाची प्रतिक्रिया महत्त्वाची का ठरते, या प्रश्नाचे उत्तर केवळ त्यांच्या पदात, प्रतिष्ठेत किंवा कीर्तीत शोधता येणार नाही. विज्ञानाच्या क्षेत्रात व्यक्तीच्या प्रतिष्ठेपेक्षा तिच्या विचारांची चिकित्सा अधिक महत्त्वाची असते. त्यामुळे डॉ. डामसे यांच्या प्रतिक्रियेचे मूल्य त्यांच्या संशोधनपरिचयाबरोबरच त्यांनी ग्रंथातील कोणत्या मूलभूत प्रश्नांना अधोरेखित केले आहे, यावरून निश्चित केले पाहिजे.

मलपृष्ठावरील प्रतिक्रियेत आदिवासी समाजाच्या समृद्ध सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि पारंपरिक ज्ञानपरंपरेचा आधुनिक विज्ञान-तंत्रज्ञानाशी संवाद घडवून आणण्याच्या लेखकाच्या प्रयत्नाची दखल घेतली आहे. औषधी वनस्पती, जैवविविधता, बियाणे, शेती, हवामान आणि लोकपरंपरा यांच्याशी संबंधित ज्ञानाचे डिजिटल दस्तऐवजीकरण करून ते भावी पिढ्यांसाठी जतन करण्याची आवश्यकता त्यांनी अधोरेखित केली आहे. परंतु माहितीचे संकलन हेच अंतिम उद्दिष्ट नसून तिचे शास्त्रीय विश्लेषण, अल्गोरिदमच्या साहाय्याने त्यातील आकृतिबंध शोधणे आणि सामाजिक समस्यांच्या निराकरणासाठी त्या ज्ञानाचा उपयोग करणे, ही कृत्रिम बुद्धिमत्तेची खरी उपयुक्तता असल्याचे त्यांच्या प्रतिक्रियेत स्पष्ट होते.

याच ठिकाणी डॉ. डामसे यांची प्रतिक्रिया साध्या प्रशंसापर अभिप्रायाच्या पलीकडे जाते. ती ग्रंथातील विचारांना वैज्ञानिक कार्यपद्धतीची जोड देण्याची आवश्यकता व्यक्त करते. आदिवासी ज्ञानाचे जतन करणे हा पहिला टप्पा आहे; त्या ज्ञानाची सत्यता, उपयुक्तता आणि मर्यादा तपासणे हा दुसरा टप्पा आहे; तर त्या ज्ञानाचा समुदायाच्या संमतीने आणि हितासाठी उपयोग करणे हा तिसरा टप्पा आहे. या तिन्ही प्रक्रियांची सांगड घातल्याशिवाय पारंपरिक ज्ञान आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता यांचा संवाद अर्थपूर्ण होणार नाही.

भारतीय संरक्षण संशोधनाच्या क्षेत्राशी संबंधित असलेल्या वैज्ञानिकाने आदिवासी ज्ञानपरंपरेच्या जतनाविषयी व्यक्त केलेले विचार या कारणाने चिंतनास प्रवृत्त करतात. संरक्षण संशोधनासारख्या अत्याधुनिक तंत्रज्ञानप्रधान क्षेत्रात वैज्ञानिक पद्धती, अचूकता, माहितीचे विश्लेषण आणि नवकल्पना यांना विशेष महत्त्व असते. अशा क्षेत्रातील अनुभव असलेल्या संशोधकाने आदिवासी ज्ञानाचे वैज्ञानिक दस्तऐवजीकरण आणि विश्लेषण यांची आवश्यकता अधोरेखित करणे, हे ज्ञानाच्या प्रस्थापित सामाजिक श्रेणींना प्रश्न विचारण्याच्या दृष्टीने अर्थपूर्ण ठरते.

तथापि, आदिवासी ज्ञानाला महत्त्व प्राप्त होण्यासाठी आधुनिक विज्ञानातील प्रतिष्ठित व्यक्तीचे प्रमाणपत्र आवश्यक आहे, असा अर्थ यातून काढता कामा नये. आदिवासी समाजाचे ज्ञान हे त्याच्या स्वतःच्या ऐतिहासिक अनुभवातून निर्माण झालेले आहे. त्याचे मूल्य केवळ बाह्य मान्यतेवर अवलंबून नाही. आधुनिक संशोधन त्या ज्ञानातील दाव्यांची पडताळणी करू शकते, त्याच्या उपयुक्ततेचे नवे पैलू शोधू शकते आणि त्याला व्यापक संदर्भ देऊ शकते. परंतु त्यामुळे मूळ ज्ञाननिर्मात्यांचे योगदान दुय्यम ठरता कामा नये.

ही बाब विशेष महत्त्वाची आहे. कारण ज्ञानाच्या इतिहासात अनेकदा असे घडले आहे की, एखाद्या समाजाने पिढ्यान्‌पिढ्या विकसित केलेल्या अनुभवांना आधुनिक संशोधनसंस्थांनी नवे शास्त्रीय स्वरूप दिले; मात्र त्या ज्ञानाच्या मूळ धारकांचे नाव इतिहासाच्या पानांवरून नाहीसे झाले. आज कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या युगातही अशीच परिस्थिती निर्माण होण्याची शक्यता नाकारता येत नाही. म्हणूनच ज्ञानाचे वैज्ञानिक परीक्षण जितके आवश्यक आहे, तितकेच त्याच्या निर्मात्यांचे अधिकार आणि योगदान मान्य करणेही आवश्यक आहे.

या पार्श्वभूमीवर ग्रंथाचे मुखपृष्ठ आणि मलपृष्ठ परस्परांना पूरक ठरतात. मुखपृष्ठ परंपरा आणि आधुनिक तंत्रज्ञान यांचा दृश्यात्मक संवाद घडवते; तर मलपृष्ठावरील डॉ. डामसे यांची प्रतिक्रिया त्या संवादाला संशोधन, वैज्ञानिक विश्लेषण आणि सामाजिक उपयुक्ततेच्या दिशेने पुढे नेते. एकीकडे सह्याद्रीच्या पर्वतरांगा, वृक्षसंपदा आणि आदिवासी स्त्रीची प्रतिमा आहे; तर दुसरीकडे अत्याधुनिक वैज्ञानिक संशोधनाचा अनुभव असलेल्या व्यक्तीचे चिंतन आहे. या दोन्हींच्या मध्यभागी मानवी ज्ञानाच्या भवितव्याचा प्रश्न उभा राहतो.

अर्थात, एखाद्या ग्रंथाला मिळालेली प्रतिष्ठित व्यक्तीची प्रतिक्रिया हा त्याच्या शास्त्रीय परिपूर्णतेचा अंतिम पुरावा नसतो. ग्रंथातील ऐतिहासिक नोंदी, वैज्ञानिक दावे, संदर्भ, निष्कर्ष आणि प्रस्तावित उपाययोजना यांचे स्वतंत्र परीक्षण करणे आवश्यकच असते. उलट, डॉ. डामसे यांच्यासारख्या संशोधकाच्या प्रतिक्रियेमुळे या ग्रंथाकडून अधिक काटेकोर संशोधनाची अपेक्षा निर्माण होते. ही अपेक्षा ग्रंथासाठी सन्मानाची बाब असली, तरी ती लेखकावरील बौद्धिक जबाबदारीही वाढवते.

राजू ठोकळ यांच्या या पुस्तकाचे वेगळेपण याच ठिकाणी लक्षात येते. आदिवासी समाजाच्या प्रश्नांकडे केवळ सांस्कृतिक अस्मिता, ऐतिहासिक अन्याय किंवा शासकीय कल्याणयोजना यांच्या चौकटीतून न पाहता, ज्ञाननिर्मिती आणि आधुनिक तंत्रज्ञानाच्या संदर्भात पाहण्याचा प्रयत्न यात आहे. या प्रयत्नाला डॉ. डामसे यांच्या प्रतिक्रियेतून मिळालेला वैज्ञानिक दृष्टिकोनाचा संदर्भ महत्त्वाचा आहे.

शेवटी प्रश्न असा नाही की आदिवासी समाजाने कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा स्वीकार करावा की नाकारावा. प्रश्न असा आहे की, या तंत्रज्ञानाच्या निर्मितीत, उपयोगात आणि त्यातून निर्माण होणाऱ्या ज्ञानसंपत्तीच्या नियंत्रणात त्याचे स्थान काय असणार?

ज्या समाजाने निसर्गाचे ज्ञान निर्माण केले, तो समाज आधुनिक ज्ञानव्यवस्थेत केवळ माहिती पुरविणारा राहणार की नव्या ज्ञानाचा स्वतंत्र निर्माता आणि अधिकारधारक होणार?

ग्रंथाच्या मुखपृष्ठावरील आदिवासी स्त्रीची प्रतिमा आणि मलपृष्ठावरील वैज्ञानिकाची प्रतिक्रिया या दोन टोकांना जोडणारा हाच मूलभूत प्रश्न आहे.

म्हणूनच या पुस्तकाचे मुखपृष्ठ आणि मलपृष्ठ ही केवळ प्रकाशनाची बाह्य अंगे राहत नाहीत. ती ग्रंथाच्या वैचारिक भूमिकेचा विस्तार ठरतात. त्यातून एक महत्त्वाचा संदेश पुढे येतो : परंपरेचे संरक्षण म्हणजे तिला भूतकाळात बंदिस्त करणे नव्हे आणि आधुनिकतेचा स्वीकार म्हणजे स्वतःच्या ज्ञानपरंपरेचा त्याग करणे नव्हे. खरे सामाजिक परिवर्तन या दोन्हींच्या चिकित्सक, समताधिष्ठित आणि सर्जनशील संवादातूनच घडू शकते.

-सत्यजित संकपाळ, बँगलोर (AI क्षेत्रात कार्यरत)