महादेव कोळी जमातीचे प्रभावी वर्णन करणारे पुस्तक

‘The Mahadev Kolis’ - G S Ghurye 

एखाद्या समाजाचा इतिहास त्याच्या नावापासून सुरू होऊ शकतो; पण तो केवळ नावात सामावलेला नसतो. भूगोल, नातेसंबंध, विवाहव्यवस्था, श्रद्धा, देव-देवता, उपजीविका, लोकपरंपरा आणि पिढ्यान्‌पिढ्या जपलेली सामूहिक स्मृती यांच्या एकत्रित प्रवाहातून समाजाची ओळख घडत असते. म्हणूनच इतिहासातील समान नावांचा अर्थ समान सामाजिक ओळख असा लावण्यापूर्वी त्या नावामागील समाजजीवन तपासावे लागते. भारतीय समाजशास्त्रज्ञ जी. एस. घुर्ये यांचा १९५७ मध्ये प्रकाशित झालेला The Mahadev Kolis (A Scheduled Tribe) हा ग्रंथ याच दृष्टीने आजही महत्त्वाचा ठरतो.

घुर्ये यांचा ग्रंथ महादेव कोळी समाजाचे केवळ बाह्य वर्णन करत नाही. तो विसाव्या शतकाच्या मध्यावर अस्तित्वात असलेल्या त्यांच्या सामाजिक-सांस्कृतिक जीवनाची शिस्तबद्ध नोंद करतो. महादेव कोळींचे भौगोलिक क्षेत्र, सामाजिक संघटन, विवाह व कुटुंबव्यवस्था, जन्म-मृत्यूचे विधी, धार्मिक श्रद्धा, सण-उत्सव, मनोरंजन, शेती, शिक्षण आणि बदलत्या सामाजिक परिस्थितीचा परिणाम अशा विविध अंगांचा त्यात विचार आहे. त्यामुळे आज हा ग्रंथ वाचताना त्याकडे एका जुन्या समाजशास्त्रीय पुस्तकापेक्षा एका विशिष्ट काळातील समाजजीवनाचा दस्तऐवज म्हणून पाहणे अधिक उपयुक्त ठरते.

ग्रंथाच्या प्रारंभीच घुर्ये महादेव कोळी जमातीच्या ओळखीचे एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य अधोरेखित करतात :

“The Mahadev Kolis, as their full appellation indicates, have been known to Maharashtra after their region of concentration rather than by any occupational activity.” (Page 2)

या विधानाचे महत्त्व त्याच्या नेमकेपणात आहे. घुर्ये विविध कोळी समूहांचा संदर्भ देतात; परंतु महादेव कोळी जमातीची ओळख एखाद्या विशिष्ट व्यवसायातून स्पष्ट करण्याऐवजी त्यांच्या भौगोलिक संकेंद्रणाच्या प्रदेशाशी जोडतात. भीमाशंकर, कळसूबाई आणि त्र्यंबक परिसराच्या संदर्भातून सह्याद्री आणि महादेव कोळी यांच्यातील ऐतिहासिक संबंध त्यांच्या विवेचनातून समोर येतात.

समाजाच्या इतिहासासाठी भूगोल हा केवळ नकाशावरील प्रदेश नसतो. पिढ्यान्‌पिढ्यांची वस्ती, नातेसंबंध, देवस्थाने, उपजीविका आणि सामूहिक स्मृती त्या भूगोलाला सांस्कृतिक अर्थ देत असतात. घुर्ये यांच्या मांडणीत सह्याद्रीचा हा संदर्भ म्हणूनच विशेष महत्त्वाचा ठरतो.

जुन्नर आणि ‘बावन्न मावळ’ यासंबंधीची नोंद याच ऐतिहासिक संदर्भाला आणखी विस्तार देते. घुर्ये लिहितात :

“...the Mahadev Kolis, who were spread over ‘fifty-two valleys’, or ‘Bavan-Mavals’, each with its own Naik or Captain...” (Page 3)

‘बावन्न मावळ’ आणि प्रत्येक मावळाशी संबंधित नाईक या उल्लेखातून महादेव कोळी समाजाच्या प्रादेशिक संघटनेची एक ऐतिहासिक स्मृती समोर येते. जुन्नर, सह्याद्री आणि आसपासच्या पर्वतीय पट्ट्याशी जोडलेले संदर्भ एकत्रितपणे पाहिले असता या समाजाचा इतिहास भूगोलापासून वेगळा करून समजून घेणे शक्य नसल्याचे जाणवते.

मात्र या ग्रंथाचे आजच्या अभ्यासासाठी सर्वाधिक महत्त्व असलेले निरीक्षण पुढे येते. पूर्वीच्या संशोधकांच्या नोंदींची चिकित्सा करताना घुर्ये लिहितात :

“Therefore, I am inclined to conclude that the early investigators were unable to clearly distinguish the Mahadev Kolis from the other Kolis.” (Page 3) 

या एका वाक्यात भारतीय वसाहतकालीन समाजवर्गीकरणाची एक मूलभूत अडचण सामावलेली आहे. ‘Mahadev Kolis’ आणि ‘other Kolis’ यांच्यात स्पष्ट फरक करता न येणे, ही पूर्वीच्या संशोधकांची मर्यादा असल्याचे घुर्ये स्पष्टपणे नोंदवतात. कॅप्टन मॅकिंटोस यांच्या अहवालातील महादेव कोळी आणि बालाघाट यांचा संदर्भ जोडणाऱ्या वाक्याची ते उत्तम चिकित्सा करतात व त्या संदर्भाचा घेतला जाणारा चुकीचा अर्थ स्पष्ट करतात. 

याचा अर्थ जुन्या दस्तऐवजांना अविश्वसनीय ठरविणे असा नाही. उलट त्यांचे अधिक चिकित्सक वाचन करण्याची आवश्यकता यातून अधोरेखित होते. जुन्या जनगणनेतील किंवा प्रशासकीय कागदपत्रातील एखादा शब्द स्वतंत्रपणे न पाहता त्याच्या जोडीला प्रदेश, तत्कालीन वर्गीकरणाची पद्धत, विवाहसंबंध, सामाजिक रचना आणि इतर समकालीन पुरावे पाहणे आवश्यक ठरते.

घुर्ये यांच्या पुढील निरीक्षणामुळे ही बाब अधिक स्पष्ट होते :

“First, people persistently return themselves as mere Kolis without further specification.”

“Second, many sections of Kolis describe themselves as Mahadev Kolis...” (Page 4) 

ही नोंद तत्कालीन जनगणना आणि सामाजिक वर्गीकरण समजून घेण्यासाठी विशेष महत्त्वाची आहे. घुर्ये यांच्या निरीक्षणानुसार एका बाजूला काही महादेव कोळी स्वतःची नोंद अधिक विशिष्ट उल्लेखाशिवाय केवळ ‘Koli’ अशी करीत होते; दुसऱ्या बाजूला काही इतर कोळी समूहांकडून ‘Mahadev Koli’ हे वर्णन वापरले जात होते. त्यामुळे जुन्या लोकसंख्येच्या आकडेवारीतील चढ-उतार किंवा नामनोंदी समजून घेताना त्या काळातील नोंदणीची पद्धत विचारात घेणे आवश्यक ठरते.

याच संदर्भात घुर्ये यांनी सिंदखेडा भागातील अधिकृत नोंदी आणि प्रत्यक्ष क्षेत्रीय चौकशीत समोर आलेली सामाजिक ओळख यांतील तफावत नोंदवली आहे. ही बाब या ग्रंथाचे वेगळेपण अधोरेखित करते. लेखक केवळ सरकारी आकडेवारी पुनरुत्पादित करत नाही; उपलब्ध नोंदींची क्षेत्रीय वास्तवाशी तुलना करण्याचा प्रयत्न करतो. समाजशास्त्रीय संशोधनाच्या दृष्टीने ही पद्धत महत्त्वाची आहे.

महादेव कोळी जमातीच्या तत्कालीन सामाजिक क्षेत्राबाबत घुर्ये आणखी एक महत्त्वाची नोंद करतात :

“The Mahadev Kolis of the five districts of Poona, Ahmednagar, Nasik, Thana and Kolaba have rarely any matrimonial alliance outside these five districts...” (Page 4) 

हे विधान १९५०च्या दशकातील सामाजिक परिस्थितीचे निरीक्षण म्हणून वाचले पाहिजे. पुणे, अहमदनगर, नाशिक, ठाणे आणि कुलाबा या जिल्ह्यांच्या परिसरात विवाहसंबंधांचे जाळे केंद्रित असल्याची नोंद तत्कालीन महादेव कोळी समाजाच्या सामाजिक भूगोलाचे दर्शन घडवते. आज स्थलांतर, शिक्षण, नोकरी, वाहतूक आणि शहरीकरणामुळे सामाजिक व्यवहारात मोठे बदल झाले आहेत. त्यामुळे घुर्ये यांच्या नोंदीचे महत्त्व वर्तमानकाळावर अपरिवर्तनीय सीमा लादण्यात नसून एका ऐतिहासिक टप्प्यावर अस्तित्वात असलेल्या सामाजिक क्षेत्राची नोंद म्हणून आहे. याच ठिकाणी The Mahadev Kolis या ग्रंथाचे महत्त्व केवळ नावांच्या चर्चेपेक्षा मोठे होते.

समाजाची स्वतंत्र ओळख केवळ एका सरकारी नोंदीत किंवा एका शब्दात राहत नाही. ती विवाहसंबंधांच्या परिघात, देव-देवतांच्या परंपरेत, सणांमध्ये, विधींमध्ये, नातेसंबंधांत, वस्तीच्या इतिहासात आणि सामूहिक स्मृतीतून व्यक्त होत असते. घुर्ये यांच्या पुस्तकातील जन्म-मृत्यू, विवाह-कुटुंब, धार्मिक श्रद्धा, उपवास-सण, मनोरंजन आणि आर्थिक जीवनावरील स्वतंत्र प्रकरणे म्हणूनच महत्त्वाची आहेत. या सर्व नोंदी एकत्र वाचल्यानंतर महादेव कोळी समाजाचे स्वतंत्र सामाजिक-सांस्कृतिक विश्व अधिक स्पष्टपणे समोर येते.

ग्रंथाच्या अखेरच्या भागात घुर्ये लिहितात :

“The Mahadev Kolis... are children of agriculture with a more or less warlike tradition.” (Page 214)

आज ‘warlike tradition’ सारख्या शब्दप्रयोगाकडे तत्कालीन मानववंशशास्त्रीय भाषेच्या संदर्भातून पाहावे लागते. परंतु या वर्णनाच्या आसपास येणाऱ्या जंगल सत्याग्रह, १९४२च्या आंदोलनातील सहभाग आणि बदलत्या राजकीय-सामाजिक प्रक्रियांच्या नोंदी महत्त्वाच्या आहेत. त्या महादेव कोळी समाजाला केवळ रूढी-परंपरांच्या चौकटीत ठेवत नाहीत. त्यातून शेतीशी जोडलेला, ऐतिहासिक घडामोडींमध्ये सहभागी झालेला आणि शिक्षण व आधुनिकतेच्या प्रक्रियेत परिवर्तन अनुभवणारा समाज समोर येतो.

कोणत्याही ऐतिहासिक ग्रंथाचे मूल्य त्यातील प्रत्येक वाक्य अंतिम सत्य मानण्यात नसते. त्याने उपलब्ध करून दिलेला पुरावा, त्याची संशोधनपद्धती आणि त्यातून पुढील संशोधनासाठी उघडणाऱ्या दिशा यांमध्ये त्याचे खरे महत्त्व असते. या निकषावर The Mahadev Kolis हा महत्त्वाचा ग्रंथ ठरतो.

तरीही तो १९५७चा ग्रंथ आहे, हे विसरता येणार नाही. तत्कालीन मानववंशशास्त्रीय परिभाषेतील काही शब्द आज कालबाह्य ठरले आहेत. काही निष्कर्ष मर्यादित क्षेत्रकार्याच्या आधारे काढले गेले आहेत. ब्रिटिशकालीन गॅझेटिअर आणि प्रशासकीय नोंदींचा वापर करताना त्या स्रोतांची स्वतंत्र चिकित्सा आजच्या संशोधनात अधिक व्यापकपणे करणे आवश्यक आहे.

तसेच समाजाविषयी बाहेरील संशोधकाने केलेली नोंद आणि समाजाची स्वतःची ऐतिहासिक स्मृती यांची सांगड घालण्याची गरज आहे. महादेव कोळींच्या मौखिक परंपरा, स्त्रियांचे अनुभव, स्थानिक देवस्थाने, जमीन-जंगलाशी असलेले नाते, पारंपरिक संस्था आणि स्थानिक इतिहास यांचा समावेश करून या संशोधनाला पुढे नेले पाहिजे. ही या ग्रंथाची उणीव मानण्यापेक्षा आजच्या संशोधकापुढील पुढची जबाबदारी मानणे अधिक रास्त ठरेल.

The Mahadev Kolis हे पुस्तक वाचून सर्वाधिक ठसणारी बाब म्हणजे नाव आणि सामाजिक ओळख यांच्यातील संबंध अत्यंत काळजीपूर्वक समजून घ्यावा लागतो. घुर्ये यांनी ‘Mahadev Kolis’ आणि ‘other Kolis’ असा केलेला स्पष्ट उल्लेख, पूर्वीच्या संशोधकांना या समूहांतील फरक नीट ओळखता आला नसल्याची त्यांची नोंद, जुन्या नोंदणीतील नामवापराच्या समस्या आणि महादेव कोळींच्या विशिष्ट भौगोलिक-सामाजिक क्षेत्राचे केलेले वर्णन या सर्व बाबी स्वतंत्रपणे नव्हे, तर एकत्रितपणे वाचल्या पाहिजेत.

सामाजिक इतिहास समजून घेताना केवळ शब्द नव्हे, तर त्या शब्दामागील माणसे पाहावी लागतात; केवळ जातनाम नव्हे, तर त्यामागील भूगोल पाहावा लागतो; केवळ प्रशासकीय नोंद नव्हे, तर तिच्या मागील सामाजिक वास्तव तपासावे लागते. याच कारणामुळे घुर्ये यांचा हा ग्रंथ आजही वाचनीय ठरतो.

त्याचे महत्त्व महादेव कोळी समाजाची एक बंदिस्त व्याख्या देण्यात नाही. उलट विसाव्या शतकाच्या मध्यातील त्या समाजाचे दस्तऐवजीकृत सामाजिक-सांस्कृतिक चित्र उपलब्ध करून देण्यात आहे. पुढील संशोधकाने त्याची पडताळणी करावी, इतर समकालीन स्रोतांशी तुलना करावी, आवश्यक तेथे त्याच्याशी असहमती नोंदवावी आणि नव्या पुराव्यांनी इतिहास अधिक समृद्ध करावा.

इतिहासाचे काम ओळखींची सरमिसळ करणे नाही; त्या ओळखी कोणत्या सामाजिक आणि ऐतिहासिक प्रक्रियेतून घडल्या, हे समजून घेणे आहे. The Mahadev Kolis चे पुनर्वाचन यासाठी महत्त्वाचे आहे. कारण एखाद्या समाजाला समजून घेण्यासाठी त्याचे नाव वाचणे पुरेसे नसते. त्या नावामागचा भूगोल, समाज आणि इतिहास वाचावा लागतो.

- राजू ठोकळ