हुतात्मा नाग्या महादू कातकरी

भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याचा इतिहास सांगताना १९३० हे वर्ष प्रामुख्याने महात्मा गांधींच्या दांडी यात्रेशी आणि सविनय कायदेभंगाच्या चळवळीशी जोडले जाते. मात्र या आंदोलनाचा इतिहास केवळ मिठाच्या सत्याग्रहापुरता मर्यादित नव्हता. देशाच्या वेगवेगळ्या भागांत तेथील सामाजिक आणि आर्थिक परिस्थितीनुसार ब्रिटिश सत्तेविरुद्धच्या प्रतिकाराला वेगवेगळी रूपे मिळाली. समुद्रकिनाऱ्यावर मीठ हे ब्रिटिशांच्या अन्यायकारी कायद्याविरुद्धच्या संघर्षाचे प्रतीक झाले, तर महाराष्ट्रातील वनप्रदेशात जंगल, गवत, सरपण आणि वनसंपत्तीवरील पारंपरिक हक्क हा संघर्षाचा केंद्रबिंदू बनला. रायगड जिल्ह्यातील चिरनेर येथे २५ सप्टेंबर १९३० रोजी घडलेला जंगल सत्याग्रह हा याच व्यापक स्वातंत्र्यचळवळीचा महत्त्वाचा अध्याय आहे. या लढ्यात हौतात्म्य पत्करणाऱ्या नाग्या महादू कातकरी यांचे नाव आदिवासी समाजाच्या स्वातंत्र्यलढ्यातील सहभागाचा महत्त्वपूर्ण ऐतिहासिक पुरावा म्हणून पुढे येते.

ब्रिटिश राजवटीने भारतातील जंगलांकडे स्थानिक समाजाच्या जीवनव्यवस्थेचा भाग म्हणून पाहण्याऐवजी महसूल आणि व्यापारी संपत्तीचे साधन म्हणून पाहिले. विविध वनकायद्यांद्वारे जंगलांवरील सरकारी नियंत्रण वाढत गेले. पिढ्यान् पिढ्या जंगलाशी जीवन जोडलेल्या समाजांच्या गवत, सरपण, चारा आणि इतर वनउत्पादनांच्या वापरावर निर्बंध आले. त्यामुळे वनकायदा हा केवळ प्रशासकीय कायदा राहिला नाही; तो स्थानिक समाजाच्या दैनंदिन जीवनात हस्तक्षेप करणारी व्यवस्था बनला. चिरनेरचा जंगल सत्याग्रह याच पार्श्वभूमीवर समजून घ्यावा लागतो. भारत सरकारच्या Dictionary of Martyrs: India's Freedom Struggle (1857–1947) मधील चिरनेरशी संबंधित नोंदीदेखील या आंदोलनाला जंगलातील पारंपरिक वापराच्या हक्कांवरील ब्रिटिश निर्बंधांच्या संदर्भात नोंदवतात.

महात्मा गांधींनी १९३० मध्ये सविनय कायदेभंगाचे आवाहन केल्यानंतर त्याचे पडसाद देशभर उमटले. परंतु ग्रामीण आणि आदिवासी प्रदेशांनी या आंदोलनाचा अर्थ आपल्या जीवनातील प्रश्नांशी जोडून घेतला. चिरनेर परिसरातील लोकांसाठी ब्रिटिश कायद्याचा भंग करणे म्हणजे समुद्रातून मीठ उचलणे नव्हते; जंगलात जाऊन आपल्या पारंपरिक हक्काने वनसंपत्तीचा वापर करणे हा त्यांचा कायदेभंग होता. त्यामुळे दांडी आणि चिरनेर या भौगोलिकदृष्ट्या दूर असलेल्या दोन घटनांच्या मुळाशी एक समान राजकीय सूत्र दिसते. दांडीमध्ये मीठावरील ब्रिटिश मक्तेदारीला आव्हान देण्यात आले, तर चिरनेरमध्ये जंगलावरील वसाहतवादी नियंत्रणाला.

२५ सप्टेंबर १९३० रोजी चिरनेरच्या अक्कादेवी परिसरात मोठ्या संख्येने सत्याग्रही एकत्र आले. ब्रिटिश सरकारने लादलेल्या वननिर्बंधांना प्रत्यक्ष कृतीतून विरोध करण्याचा त्यांचा निर्धार होता. जंगलात प्रवेश करून वनसंपत्तीवरील आपला पारंपरिक हक्क व्यक्त करणे ही त्या काळात साधी कृती नव्हती. ती ब्रिटिश कायद्याचे जाणीवपूर्वक उल्लंघन करणारी राजकीय कृती होती. म्हणूनच ब्रिटिश प्रशासन आणि सत्याग्रही यांच्यातील तणाव वाढत गेला. परिस्थिती चिघळल्यानंतर पोलिसांकडून गोळीबार करण्यात आला आणि अनेक सत्याग्रहींना प्राण गमवावे लागले. चिरनेरच्या जंगलातील हा गोळीबार ब्रिटिश वनधोरण आणि भारतीय स्वातंत्र्यचळवळ यांच्या संघर्षाचा रक्तरंजित बिंदू ठरला.

या हुतात्म्यांमध्ये नाग्या महादू कातकरी यांचे नाव विशेषत्वाने समोर येते. कातकरी समाजातील नाग्या हे अत्यंत तरुण वयात या आंदोलनात सहभागी झाले होते. उपलब्ध माहितीनुसार हौतात्म्याच्या वेळी त्यांचे वय अवघे एकवीस वर्षे होते. त्यांच्या वैयक्तिक जीवनाविषयी फारशी अभिलेखीय माहिती उपलब्ध नसली, तरी चिरनेरच्या जंगल सत्याग्रहात त्यांनी ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध उभे राहत प्राण दिले, ही बाब त्यांच्या ऐतिहासिक स्थानाची साक्ष देते. त्यांच्या हौतात्म्याकडे केवळ एका तरुणाच्या मृत्यूच्या रूपाने पाहता येत नाही. त्यामागे जंगलाशी जोडलेल्या एका समाजाचे अस्तित्व, उपजीविका आणि स्वाभिमान यांचा संघर्ष होता.

नाग्या कातकरी यांच्या इतिहासाचे महत्त्व आणखी एका कारणामुळे वाढते. भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याचा मुख्य प्रवाहातील इतिहास दीर्घकाळ मोठे राजकीय नेते, राष्ट्रीय संघटना, अधिवेशने, सत्याग्रह आणि तुरुंगवास यांच्या भोवती लिहिला गेला. त्यात ग्रामीण, आदिवासी, शेतकरी आणि श्रमिक समुदायांनी केलेल्या स्थानिक प्रतिकाराला तुलनेने कमी जागा मिळाली. आदिवासी समाजातील अनेक लढे लिखित इतिहासाऐवजी लोकस्मृतीत टिकून राहिले. त्यांचे नेतृत्व करणाऱ्या किंवा प्राण देणाऱ्या अनेक व्यक्तींची चरित्रे लिहिली गेली नाहीत. त्यामुळे नाग्या महादू कातकरी यांची कहाणी एका व्यक्तीपुरती मर्यादित राहत नाही; ती इतिहासलेखनातील या दीर्घकालीन अदृश्यतेकडेही लक्ष वेधते.

नाग्या कातकरी यांच्या नावाच्या स्मृतीकरणाचा प्रवासही याच दृष्टीने बोलका आहे. चिरनेरच्या हुतात्मा स्मारकात त्यांचे नाव योग्य प्रकारे नोंदले जावे यासाठी पुढील काळात प्रयत्न करावे लागले. याचा अर्थ असा की स्वातंत्र्यासाठी प्राण देणे आणि स्वतंत्र भारताच्या सार्वजनिक स्मृतीत स्थान मिळणे या दोन वेगळ्या गोष्टी ठरल्या. ज्यांच्याकडे स्वतःचा इतिहास लिहिण्याची साधने नव्हती, अशा समाजातील हुतात्म्यांची नावे शोधून काढण्यासाठी नंतरच्या पिढ्यांना सरकारी कागदपत्रे आणि अभिलेख तपासावे लागले. हा केवळ नाग्या कातकरी यांच्या बाबतीतील प्रश्न नाही; तो भारतातील आदिवासी इतिहासलेखनाच्या स्वरूपाशी निगडित व्यापक प्रश्न आहे.

चिरनेरच्या जंगल सत्याग्रहाचे वैशिष्ट्य असे की येथे राष्ट्रीय स्वातंत्र्याचा प्रश्न आणि स्थानिक नैसर्गिक संसाधनांवरील हक्काचा प्रश्न एकमेकांत मिसळलेले दिसतात. ब्रिटिश सत्ता भारतातून निघून जावी, ही राष्ट्रीय राजकीय आकांक्षा होती; पण जंगलात राहणाऱ्या माणसासाठी स्वातंत्र्याचा अर्थ त्याच्या दैनंदिन जीवनाशी जोडलेला होता. त्याला आपल्या जनावरांसाठी गवत मिळणे, घरासाठी सरपण मिळणे, जंगलातील साधनसंपत्तीचा पारंपरिक वापर करता येणे आणि या गोष्टींसाठी परकीय सरकारच्या परवानगीवर अवलंबून राहावे लागू नये, हाही स्वातंत्र्याचाच भाग होता. म्हणून चिरनेरचा सत्याग्रह हा केवळ वनकायद्याविरुद्धचा संघर्ष नव्हता आणि केवळ स्थानिक आर्थिक आंदोलनही नव्हते. तो राजकीय स्वातंत्र्य आणि जीवनसाधनांवरील अधिकार यांच्या संगमावर उभा असलेला लढा होता.

यामुळे दांडीच्या मिठाचा आणि चिरनेरच्या जंगलाचा ऐतिहासिक संबंध अधिक स्पष्ट होतो. दांडीच्या समुद्रकिनाऱ्यावर गांधींनी चिमूटभर मीठ हातात घेऊन ब्रिटिश सत्तेला प्रश्न विचारला होता की निसर्गाने दिलेल्या मिठावर परकीय सरकारची मक्तेदारी कशी असू शकते? चिरनेरच्या सत्याग्रहींनी आपल्या कृतीतून जवळपास हाच प्रश्न जंगलाच्या संदर्भात उपस्थित केला. पिढ्यान् पिढ्या ज्यांच्या जीवनाचा आधार जंगल आहे, त्या लोकांना जंगलात प्रवेश करण्यापासून परकीय सरकार कोणत्या नैतिक अधिकाराने रोखू शकते? त्यामुळे चिरनेरचा जंगल सत्याग्रह हा गांधीवादी सविनय कायदेभंगाच्या व्यापक तत्त्वाला स्थानिक वास्तवातून मिळालेला स्वतंत्र सामाजिक अर्थ होता.

या संघर्षात नाग्या महादू कातकरी यांचे हौतात्म्य आणखी अर्थपूर्ण ठरते. कारण ते अशा समाजातून आले होते ज्याचे जीवनच जंगल आणि श्रमाशी जोडलेले होते. त्यांच्या हातात मोठे राजकीय पद नव्हते, त्यांच्या मागे प्रभावशाली संस्था नव्हती आणि त्यांनी लिहिलेली आत्मकथा किंवा राजकीय पत्रव्यवहारही आज आपल्यासमोर नाही. तरीही एका निर्णायक क्षणी त्यांनी ब्रिटिश सत्तेविरुद्धच्या सामूहिक प्रतिकारात सहभाग घेतला. इतिहासात सामान्य माणसाची राजकीय भूमिका कशी निर्माण होते, याचे हे महत्त्वाचे उदाहरण आहे.

चिरनेरच्या गोळीबारातील हुतात्म्यांच्या संख्येबाबत उपलब्ध नोंदींमध्ये काही फरक आढळतात. आजच्या सार्वजनिक स्मृतीत धाकू गवत्या फोफेरकर, नाग्या महादू कातकरी, रामा बामा कोळी, हसुराम बुधाजी घरत, रघुनाथ मोरेश्वर न्हावी, परशुराम रामा पाटील, आनंदा माया पाटील आणि आलू बेमट्या म्हात्रे या आठ हुतात्म्यांची नावे प्रामुख्याने घेतली जातात. मात्र भारत सरकारच्या Dictionary of Martyrs मधील संबंधित नोंदी आणि इतर ऐतिहासिक संदर्भांत मृतांच्या संख्येबाबत वेगवेगळे उल्लेख आढळतात. त्यामुळे चिरनेरच्या सत्याग्रहाचा अधिक परिपूर्ण इतिहास लिहिण्यासाठी तत्कालीन मुंबई सरकारच्या गृहविभागातील कागदपत्रे, पोलीस अहवाल, न्यायालयीन अभिलेख, काँग्रेसच्या नोंदी आणि त्या काळातील वर्तमानपत्रे यांचा तुलनात्मक अभ्यास आवश्यक आहे.

अशा संशोधनाची गरज केवळ मृतांची अचूक संख्या निश्चित करण्यासाठी नाही. सत्याग्रहाची पूर्वतयारी कोणी केली, आसपासच्या कोणत्या गावांतून लोक आले, आदिवासी आणि इतर स्थानिक समुदायांचा सहभाग किती होता, वनखात्याची भूमिका काय होती, गोळीबाराचे आदेश कोणत्या परिस्थितीत देण्यात आले आणि त्यानंतर ब्रिटिश प्रशासनाने या घटनेची नोंद कशी केली, असे अनेक प्रश्न अद्याप अधिक सखोल संशोधनाची मागणी करतात. स्थानिक कुटुंबांमध्ये टिकून असलेल्या मौखिक स्मृती आणि सरकारी अभिलेख यांची सांगड घातल्याशिवाय चिरनेरचा संपूर्ण इतिहास समोर येणार नाही.

नाग्या महादू कातकरी यांच्या हौतात्म्याचा विचार करताना वर्तमानातील कातकरी समाजाचे वास्तवही नजरेआड करता येत नाही. स्वातंत्र्यलढ्यात जंगल आणि जगण्याच्या अधिकारासाठी प्राण देणाऱ्या समाजातील एका तरुणाचा गौरव करणे जितके आवश्यक आहे, तितकेच त्या समाजासमोर आज उभ्या असलेल्या जमीन, वनहक्क, शिक्षण, रोजगार, स्थलांतर आणि सामाजिक प्रतिष्ठेच्या प्रश्नांचा विचार करणे आवश्यक आहे. इतिहासातील हुतात्म्याला अभिवादन करणे म्हणजे केवळ त्याच्या प्रतिमेला हार अर्पण करणे नव्हे; त्याने ज्या मानवी प्रतिष्ठेसाठी संघर्ष केला, तिचा वर्तमानात अर्थ काय आहे याचाही विचार करणे होय.

२५ सप्टेंबर १९३० रोजी चिरनेरच्या जंगलात झालेला गोळीबार काही व्यक्तींच्या मृत्यूपाशी संपला नाही. त्या घटनेने भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यासमोर जंगल, जमीन आणि नैसर्गिक संसाधनांवरील अधिकाराचा प्रश्न ठळकपणे ठेवला. नाग्या महादू कातकरी यांच्या रक्ताने त्या प्रश्नावर इतिहासाची स्वाक्षरी उमटली. त्यानंतर त्यांचे नाव सार्वजनिक इतिहासात पुरेशा ठळकपणे येण्यासाठी झालेला विलंब मात्र स्वतंत्र भारताच्या इतिहासलेखनालाच प्रश्न विचारतो—स्वातंत्र्याचा इतिहास लिहिताना आपण कोणाला स्मरणात ठेवले आणि कोणाला विसरलो?

चिरनेरचा जंगल सत्याग्रह म्हणूनच रायगड जिल्ह्याच्या स्थानिक इतिहासातील एक घटना म्हणून मर्यादित राहत नाही. तो भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याचे सामाजिक स्वरूप समजून घेण्यासाठी महत्त्वाचा संदर्भ ठरतो. भारताचे स्वातंत्र्य केवळ राजकीय नेत्यांच्या वाटाघाटींमधून किंवा मोठ्या शहरांतील आंदोलनांतून आले नाही. देशाच्या कानाकोपऱ्यात आपल्या जमीन, जंगल, श्रम आणि जगण्याच्या अधिकारासाठी उभ्या राहिलेल्या सामान्य माणसांच्या संघर्षातूनही ते आकाराला आले. त्या व्यापक इतिहासात नाग्या महादू कातकरी यांचे नाव सन्मानाने नोंदविणे म्हणजे केवळ एका विस्मृतीत गेलेल्या हुतात्म्याला न्याय देणे नव्हे, तर भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याचा इतिहास अधिक व्यापक आणि अधिक समावेशक करणे होय.

- राजू ठोकळ