क्रांतिकारक बाबुराव शेडमाके व रामजी गोंड

भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याचा इतिहास दिल्ली, कानपूर, झाशी आणि लखनौच्या चौकटीतूनच वाचला, तर गोंडवानापासून राजमहलच्या टेकड्यांपर्यंत आणि खासी पर्वतरांगांपर्यंत पसरलेला प्रतिकाराचा मोठा पट नजरेआड राहतो. एकोणिसाव्या शतकातील आदिवासी उठाव हे मुख्य राजकीय इतिहासाच्या कडेला घडलेले फुटकळ उद्रेक नव्हते. त्यामागे जमीन, जंगल, स्थानिक सत्ताकेंद्रे, पारंपरिक अधिकार आणि विस्तारत जाणारी वसाहतवादी राज्यव्यवस्था यांच्यातील संघर्ष होता. चांदा-अहेरीच्या जंगलात बाबूराव शेडमाके आणि निर्मल-आदिलाबादच्या प्रदेशात रामजी गोंड यांनी उभारलेला प्रतिकार या व्यापक ऐतिहासिक प्रक्रियेतून पाहिला, तर त्याचे महत्त्व अधिक स्पष्ट होते.

गोंडवानातील हा संघर्ष १८५७ मध्ये अचानक सुरू झालेला नव्हता. प्रातिक चक्रवर्ती यांनी Past & Present (भूतकाळ आणि वर्तमानकळ) या आंतरराष्ट्रीय इतिहासविषयक नियतकालिकातील Gondwana and the Politics of Deep Past (गोंडवाना आणि भूतकाळाचे राजकारण) या संशोधनलेखात गोंड प्रदेशातील वसाहतवादी हस्तक्षेपाची दीर्घ पार्श्वभूमी स्पष्ट केली आहे. १८१८ मध्ये मराठा सत्तेच्या पराभवानंतर मध्य भारतात ब्रिटिश वर्चस्व वाढत असताना नागपूरचा ब्रिटिश रेसिडेंट रिचर्ड जेनकिन्स याने मराठ्यांच्या पराभवापेक्षाही “a much more important” (याहूनही अधिक महत्त्वाचे) उद्दिष्ट साध्य झाल्याचे सांगितले. ते उद्दिष्ट होते, “reducing the Gonds to submission” (गोंडांना वर्चस्वाखाली आणणे) आणि डोंगराळ प्रदेशात “tranquillity” (शांतता/ब्रिटिशांच्या दृष्टीने प्रशासकीय स्थैर्य) प्रस्थापित करणे (Chakrabarti, 2019).

या शब्दांकडे चिकित्सकपणे पाहण्याची आवश्यकता आहे. ‘Submission’ (शरणागती) आणि ‘tranquillity’ (शांतता) हे निरपेक्ष शब्द नव्हते. ब्रिटिश प्रशासनाच्या दृष्टीने ‘शांतता’ म्हणजे प्रदेश ब्रिटिश राजकीय नियंत्रणाखाली येणे; परंतु स्थानिक गोंड समाजाच्या दृष्टीने त्याच प्रक्रियेचा अर्थ त्यांच्या राजकीय स्वायत्ततेचे आकुंचन असू शकत होता. चक्रवर्ती यांच्या मते गोंड प्रमुखांविरुद्ध ब्रिटिश संघर्ष १८१८ नंतरही सुरू राहिला. जंगलातील गोंड वस्त्यांवर छापे घालणे, प्रतिकार करणाऱ्यांना ठार करणे आणि वस्त्या जाळणे अशा कारवाया १८६०च्या दशकापर्यंत चालू होत्या. त्यांनी या प्रक्रियेला “a fifty years’ history of tribal ‘pacification’” (आदिवासींच्या तथाकथित ‘शांतताकरणा’चा पन्नास वर्षांचा इतिहास) असे संबोधले आहे (Chakrabarti, 2019).

येथे ‘pacification’ (शांतता/दडपशाहीद्वारे नियंत्रण प्रस्थापित करणे) ही वसाहतवादी संज्ञा विशेष अर्थपूर्ण ठरते. साम्राज्याच्या अभिलेखात एखादा प्रदेश ‘शांत’ झाल्याची नोंद असू शकते; परंतु त्या शांततेपूर्वी कोणाचे अधिकार नष्ट झाले, कोणाची जमीन नियंत्रणाखाली आली आणि कोणाची राजकीय स्वायत्तता कमी झाली, हे विचारल्याशिवाय त्या शब्दाचा पूर्ण अर्थ समजत नाही. म्हणून गोंडवानातील १८५७-५८ चा संघर्ष हा केवळ त्या वर्षापुरता मर्यादित न ठेवता किमान १८१८ पासून वाढत गेलेल्या वसाहतवादी हस्तक्षेपाच्या संदर्भात पाहावा लागतो.

याच ऐतिहासिक पार्श्वभूमीवर बाबूराव शेडमाके यांचे नेतृत्व पुढे येते. प्रस्तुत भारतातील थोर आदिवासी क्रांतिकारक या ग्रंथानुसार त्यांचा जन्म १२ मार्च १८३३ रोजी किश्तापूर येथे झाला. गोटुल या आदिवासी समाजाच्या पारंपरिक संस्थेत त्यांचे सुरुवातीचे शिक्षण झाले आणि पुढे त्यांना रायपूरला पाठविण्यात आले. ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध संघर्षाची तयारी करताना त्यांनी गोंड, माडिया आणि रोहिला युवकांना एकत्र करून सुमारे पाचशे सैनिकांची ‘जंगोम सेना’ उभी केल्याचे या ग्रंथात नमूद आहे.

या घटनेचे महत्त्व केवळ पाचशे सैनिक एकत्र करण्यात नाही. गोंड व माडिया समाजाबरोबर रोहिल्यांचाही सहभाग असल्याचे वर्णन सूचित करते की ब्रिटिशविरोधी प्रतिकार काही प्रसंगी एका जमातीच्या सामाजिक सीमांपलीकडे गेला होता. समान राजकीय शत्रूविरुद्ध वेगवेगळ्या सामाजिक घटकांची तात्कालिक आघाडी निर्माण होऊ शकत होती. त्यामुळे बाबूरावांचा संघर्ष ‘एका आदिवासी जमातीचे बंड’ एवढ्या मर्यादित चौकटीत न पाहता स्थानिक सत्तासंबंध आणि वसाहतवादी हस्तक्षेप यांच्यातील संघर्ष म्हणून पाहणे आवश्यक ठरते.

बाबूराव शेडमाके यांच्या उठावाची ऐतिहासिकता स्पष्ट करणारा एक महत्त्वाचा इंग्रजी संदर्भ इतिहासकार क्रिस्पिन बेट्स यांच्या Adivasi Insurrections in India: The 1857 Rebellion in Central India, its Wider Context and Historiography (भारतातील आदिवासी उठाव : मध्य भारतातील १८५७ चे बंड, त्याचा व्यापक संदर्भ आणि इतिहासलेखन) या संशोधनात आढळतो. बेट्स स्पष्टपणे लिहितात, “In Chanda there was a rebellion by two prominent zamindars, Bapu Rao and Venkat Rao” (चांदा येथे बाबूराव आणि व्यंकटराव या दोन प्रमुख जमीनदारांनी बंड केले होते) (Bates, n.d., p. 22).

या एका वाक्याचे ऐतिहासिक महत्त्व मोठे आहे. कारण बेट्स यांनी हे विधान केवळ नंतरच्या चरित्रपर साहित्याच्या आधारे केलेले नाही. त्यांनी Madhya Pradesh Central Record Office मधील Chanda District Office Records, 1858–59 (चांदा जिल्हा कार्यालयीन अभिलेख, १८५८–५९) यांचा आधार घेतला आहे. संबंधित मूळ अभिलेखाचे शीर्षकच “Rebellion by Bapoo Rao and Venkat Rao” (बापूराव आणि व्यंकटराव यांचे बंड) असे आहे (MPCRO, Chanda District Office Records, 1858–59, No. 1; cited in Bates, p. 22). त्यामुळे बाबूरावांचा संघर्ष केवळ पुढील पिढ्यांनी जतन केलेल्या लोकस्मृतीचा भाग नसून तत्कालीन ब्रिटिश प्रशासकीय अभिलेखात स्वतंत्र ‘rebellion’ (बंड/उठाव) म्हणून नोंदलेली ऐतिहासिक घटना आहे.

बाबूरावांच्या संघर्षात जंगलाचा भूगोल निर्णायक ठरला. प्रस्तुत मराठी संदर्भात डोंगराळ भागात प्रवेश करणाऱ्या ब्रिटिश सैन्याला गोंड योद्ध्यांनी गनिमी पद्धतीने प्रतिकार केल्याचे वर्णन आहे. जंगलातील परिचित वाटा, धनुष्यबाण, दगड आणि अचानक हल्ले ही आधुनिक शस्त्रसामग्रीच्या तुलनेत कमी साधने असलेल्या स्थानिक सैन्याची ताकद होती. जंगल त्यामुळे या संघर्षाची निष्क्रिय पार्श्वभूमी राहिले नाही; ते स्वतः युद्धनीतीचे साधन बनले.

भारतातील इतर आदिवासी उठावांच्या संदर्भात ही बाब महत्त्वाची आहे. खासी टेकड्यांत तिरोत सिंग यांच्या नेतृत्वाखाली १८२९ पासून झालेला ब्रिटिशविरोधी संघर्ष, १८३१-३२ चा कोल उठाव, १८५५-५६ मधील सिद्धू-कान्हूंच्या नेतृत्वाखालील संथाळ हूल आणि त्यानंतर मध्य भारतातील १८५७-५८ च्या आदिवासी उठावांचा अभ्यास केल्यास एक समानता आणि त्याच वेळी महत्त्वाची भिन्नता दिसते. प्रत्येक उठावाची स्थानिक कारणे वेगळी होती; परंतु वसाहतवादी राज्याचा भूभाग, महसूल, जंगल, दळणवळण किंवा स्थानिक राजकीय व्यवस्थेत वाढता हस्तक्षेप हा अनेक ठिकाणी संघर्षाची पार्श्वभूमी बनत होता. त्यामुळे या सर्व उठावांना एकाच कारणाचे किंवा एकाच विचारसरणीचे आंदोलन मानणे योग्य नाही; परंतु त्यांना वसाहतवादी विस्ताराला विविध स्थानिक समाजांनी दिलेल्या स्वतंत्र प्रत्युत्तरांच्या व्यापक इतिहासात निश्चितपणे ठेवता येते.

बाबूरावांच्या संघर्षातील चिंचगोंडीच्या तार कार्यालयावरील कारवाई या दृष्टीने विशेष अर्थपूर्ण आहे. प्रस्तुत संदर्भग्रंथात तार कार्यालयावर केलेल्या कारवाईचे वर्णन आहे. ‘Telegraph’ (तारयंत्र/दूरसंदेश व्यवस्था) हे ब्रिटिश साम्राज्यासाठी केवळ आधुनिक तंत्रज्ञान नव्हते. प्रशासन, सैन्य आणि माहितीचे वेगवान संप्रेषण करण्याचे ते साधन होते. त्यामुळे तारव्यवस्थेवरील प्रहाराकडे वसाहतवादी राज्याच्या ‘communication infrastructure’ (दळणवळण व संदेशवहन पायाभूत व्यवस्था) वर केलेला प्रहार म्हणूनही पाहता येते. एका बाजूला जंगलाचे पारंपरिक भौगोलिक ज्ञान होते आणि दुसऱ्या बाजूला आधुनिक संपर्कव्यवस्थेने जोडलेले वसाहतवादी राज्य होते.

या इतिहासाचा दुसरा महत्त्वाचा प्रवाह निर्मल-आदिलाबाद प्रदेशात रामजी गोंड यांच्या नेतृत्वाखाली दिसतो. तत्कालीन हैदराबाद संस्थानाची राजकीय परिस्थिती चांदापेक्षा वेगळी होती. त्यामुळे रामजी गोंड आणि बाबूराव शेडमाके यांच्या संघर्षांना एकमेकांची प्रतिकृती समजता येणार नाही. तरी गोंड प्रदेशातील स्थानिक स्वायत्तता आणि बाह्य राजकीय नियंत्रण यांच्यातील ताण दोन्ही ठिकाणी महत्त्वाचा ठरतो. रामजी गोंड यांच्या नेतृत्वाखाली गोंड आणि रोहिला समूहांनी प्रतिकार केला, ही बाब १८५७ नंतरच्या संघर्षाचे सामाजिक स्वरूप समजण्यासाठी महत्त्वाची आहे.

रामजी गोंड यांच्या अखेरच्या काळाविषयी मात्र इतिहासकाराने विशेष सावध राहिले पाहिजे. त्यांच्या अटकेची आणि फाशीची कथा निर्मल परिसरातील गोंड लोकस्मृतीत दृढ आहे; परंतु उपलब्ध ब्रिटिश अभिलेखांमध्ये त्याबाबत स्पष्ट नोंद नसल्याचे भारत सरकारच्या सांस्कृतिक स्रोतांत नमूद करण्यात आले आहे. त्यामुळे ‘archival evidence’ (अभिलेखीय पुरावा) आणि ‘oral tradition’ (मौखिक परंपरा) यांच्यातील फरक स्पष्ट ठेवणे आवश्यक ठरते. आदिवासी इतिहासासाठी ही उणीव नसून इतिहासलेखनाच्या स्वरूपाविषयीचा महत्त्वाचा धडा आहे.

वसाहतवादी अभिलेख स्वतःही पूर्णपणे निरपेक्ष नव्हते. ‘rebellion’ (बंड), ‘submission’ (शरणागती), ‘pacification’ (शांतता/दडपशाहीद्वारे नियंत्रण) आणि ‘tranquillity’ (शांतता/प्रशासकीय स्थैर्य) अशा संज्ञांमध्ये वसाहतवादी राज्याचा दृष्टिकोन अंतर्भूत होता. ब्रिटिश अधिकाऱ्यांच्या नजरेत एखादा गोंड प्रमुख ‘rebel’ (बंडखोर) होता; परंतु स्थानिक समाजाच्या दृष्टीने तो पारंपरिक अधिकारांचे संरक्षण करणारा नेता असू शकत होता. इतिहासलेखनाचे काम एका बाजूची संज्ञा दुसऱ्या बाजूचे निर्विवाद सत्य म्हणून स्वीकारणे नसून दोन्हींच्या मागील सत्तासंबंध तपासणे हे आहे.

प्रतिक चक्रवर्ती यांचे संशोधन या संदर्भात जागतिक पातळीवर महत्त्वाची चौकट देते. त्यांच्या मते एकोणिसाव्या शतकातील गोंडवाना हे केवळ राजकीय विजयाचे क्षेत्र नव्हते; भूगर्भशास्त्र, मानववंशशास्त्र आणि इतिहास यांच्या माध्यमातून त्या प्रदेशाविषयी विशिष्ट वसाहतवादी ज्ञानही निर्माण केले जात होते. ते या प्रक्रियेला “simultaneous imagination and conquest of landscapes” (भूप्रदेशाची एकाच वेळी कल्पनात्मक निर्मिती आणि प्रत्यक्ष विजय/अधिग्रहण) असे म्हणतात (Chakrabarti, 2019). ऑस्ट्रेलिया आणि दक्षिण आफ्रिकेतील वसाहतवादी ज्ञाननिर्मितीशीही ते या प्रक्रियेची तुलना करतात.

ही तुलना बाबूराव शेडमाके आणि रामजी गोंड यांच्या इतिहासाला जागतिक ‘Indigenous resistance’ (आदिवासी प्रतिकार) या व्यापक इतिहासात ठेवण्याची संधी देते. मात्र ऑस्ट्रेलियातील Aboriginal (आदिवासी) समाज, न्यूझीलंडमधील Māori (माओरी) समाज, आफ्रिकेतील विविध स्थानिक समुदाय आणि भारतातील गोंड, संथाळ किंवा खासी यांच्या संघर्षांना एकसारखे मानणे चुकीचे ठरेल. त्यांची राजकीय व्यवस्था, जमीनसंबंध आणि वसाहतवादी अनुभव वेगवेगळे होते. तुलनेचा उपयोग समानता सिद्ध करण्यासाठी नव्हे, तर साम्राज्यविस्तार आणि स्थानिक स्वायत्तता यांच्यात जगाच्या विविध भागांत निर्माण झालेल्या ताणाचे स्वरूप समजून घेण्यासाठी केला पाहिजे.

याच कारणामुळे बाबूराव शेडमाके आणि रामजी गोंड यांना केवळ शौर्यकथेतील नायक बनवून ठेवणे त्यांच्या इतिहासाला मर्यादित करणारे ठरते. त्यांच्या संघर्षातील मूलभूत प्रश्न होता, जंगलावर नियंत्रण कोणाचे, जमिनीच्या व्यवस्थेबाबत निर्णय कोण घेणार, स्थानिक समाजावर राज्य करण्याचा अधिकार कोणाचा आणि बाहेरून येणाऱ्या केंद्रीकृत सत्तेसमोर स्थानिक स्वायत्ततेची सीमा कोण ठरवणार? ब्रिटिश सत्तेसाठी गोंडांना ‘submission’ (शरणागती) स्वीकारायला लावणे आणि डोंगरात ‘tranquillity’ (प्रशासकीय शांतता) निर्माण करणे हा राज्यविस्ताराचा भाग होता; परंतु गोंड समाजाच्या इतिहासातून पाहिल्यास त्याच प्रक्रियेचा अर्थ त्यांच्या स्वतंत्र राजकीय अवकाशाचे संकुचन असा होऊ शकतो.

भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याचे इतिहासलेखन म्हणूनच केंद्रातून सीमांत प्रदेशाकडे पाहण्याइतकेच सीमांत प्रदेशातून केंद्राकडे पाहण्याची मागणी करते. झाशी, दिल्ली आणि कानपूर यांच्याबरोबर चांदा जिल्हा कार्यालयाच्या अभिलेखात नोंदलेले “Rebellion by Bapoo Rao and Venkat Rao” (बापूराव आणि व्यंकटराव यांचे बंड), निर्मलच्या गोंड लोकस्मृतीतील रामजी गोंड, खासी डोंगरातील तिरोत सिंग आणि राजमहलच्या प्रदेशातील संथाळ हूल यांनाही त्या इतिहासात स्थान द्यावे लागते. हे सर्व संघर्ष समान नव्हते; परंतु त्यांनी वसाहतवादी सत्तेच्या विस्तारासमोर स्थानिक समाजाच्या अधिकारांचा प्रश्न उपस्थित केला.

बाबूराव शेडमाके आणि रामजी गोंड यांच्या संघर्षाचे ऐतिहासिक महत्त्व अखेरीस याच व्यापक जाणिवेत आहे. भारतीय स्वातंत्र्याचा इतिहास केवळ राजकीय सत्ता हस्तगत करण्याचा इतिहास नव्हता. अनेक आदिवासी समाजांसाठी तो स्वतःची जमीन, जंगल, स्थानिक सत्ताव्यवस्था, सामाजिक जीवन आणि निर्णयक्षमता टिकविण्याचाही संघर्ष होता. म्हणून या आदिवासी उठावांना मुख्य इतिहासाच्या पादटिपेतून बाहेर आणणे म्हणजे कोणत्याही व्यक्तीचे कृत्रिम गौरवीकरण नव्हे; उलट भारतीय वसाहतवादविरोधी इतिहासाचा सामाजिक आणि भौगोलिक विस्तार अधिक पूर्णपणे समजून घेणे होय.

- राजू ठोकळ 

संदर्भसूची

Bates, C. (n.d.). Adivasi Insurrections in India: The 1857 Rebellion in Central India, its Wider Context and Historiography. University of Edinburgh. p. 22; संदर्भ क्र. 44 मध्ये MPCRO, Chanda District Office Records, 1858–59, No. 1: “Rebellion by Bapoo Rao and Venkat Rao”.

Chakrabarti, P. (2019). “Gondwana and the Politics of Deep Past.” Past & Present, 242(1), 119–153. Oxford University Press. DOI: 10.1093/pastj/gty016.

Madhya Pradesh Central Record Office (MPCRO). (1858–1859). Chanda District Office Records, No. 1, “Rebellion by Bapoo Rao and Venkat Rao.”