केळेश्वर मंदिर शिल्प वाचन

 ही मूर्ती हनुमानाची आहे. मूर्ती बसलेल्या स्थितीत आहे. ही वीरासन स्थिती आहे, जी हनुमानाच्या मूर्तीमध्ये सामान्यतः आढळते. उजव्या हातावर द्रोणागिरी पर्वत उचलल्याचे प्रतिकात्मक चित्र आहे. हे हनुमानाचे एक महत्त्वाचे लक्षण आहे.  ही मुद्रा त्यांच्या पराक्रमाचे आणि शक्तीचे प्रतीक आहे. मंदिर परिसरात हनुमानाची मूर्ती बहुतांश वेळा पूर्वाभिमुख असते. हनुमानावर सिंदूर अर्पण करणे ही पारंपरिक भक्ती परंपरेचा भाग आहे. हे त्यांच्या दिव्यत्वाचे व तेजाचे प्रतीक आहे. झेंडूचे फूल अर्पण करणे ही सामान्य भक्तीभावाची कृती असून हनुमानास झेंडूची फुले प्रिय मानली जातात. महादेव मंदिराच्या तीर्थाच्या पश्चिमेला ही मूर्ती असून तोंड पूर्वेकडे आहे, याचा अर्थ ती श्रद्धेने स्थापलेली आणि ग्रामरक्षणाचे प्रतीक असलेली हनुमान मूर्ती असावी. भारतीय सांस्कृतिक वारशामध्ये मारुती (हनुमान) हे एक प्रभावी दैवत आहे. परंतु फक्त रामभक्त वानर योद्धा म्हणून नव्हे, तर ती एक आदिम, ग्राम संरक्षक देवता म्हणूनही समजली जाते. आदिवासी समाजाच्या धार्मिक श्रद्धा, जीवनशैली आणि लोकपरंपरेत मारुतीचे स्थान वेगळ्या रूपात दृश्यमान होते. ऋग्वेदात वायू देवतेचा उल्लेख आहे. वायू ही गती, प्राण आणि शक्तीचे प्रतीक मानली जाते. मारुतीचा संबंध वायूपुत्र या रूपात असल्याने तो वायू तत्वाशी निगडीत आहे. ते एक निसर्ग प्रतिक आहे. यामध्ये वायू हा केवळ हवामानच नव्हे तर एक 'जीवशक्ती' मानली जाते. हेच मारुतीच्या शक्तिशाली, उर्जावान रूपाचे  प्रतिबिंब आहे. वाल्मिकी रामायण व महाभारतात मारुतीची भूमिका जंगलात राहणारा, वानर योद्धा आणि संकटनिवारक अशी आहे. स्कंदपुराण व गरुडपुराणात मारुतीचे वर्णन स्थानिक ग्रामदेवतांच्या समकक्ष येते. विशेषतः महाराष्ट्र व मध्य भारतातील पुराणोत्तर काळात मारुतीला 'संकटमोचन', 'राखणदार' व 'शिवभक्त' या रूपात स्थानिक पूजा मिळते. 

गोंड, कोरकू, भील आणि कोळी महादेव समाजांमध्ये एक 'अर्ध-वानर, अर्ध-मानव' स्वरूप असलेली शक्तिरूप देवता मानली जाते. अनेक गावात, पाड्यांमध्ये लाल रंगाने लेपलेली, बसलेल्या स्थितीत, हातात गदा नसलेली पण स्थिरतेचं व संरक्षणाचं प्रतीक असलेली मूर्ती ही प्रतिमा आदिवासी मांडणीशी जोडली जाते. या मूर्तींच्या ठिकाणी भूतबाधा, संकट, इत्यादीपासून संरक्षणासाठी पूजा केली जाते. मारुतीच्या संकटमोचन स्वरूपाशी याचे नेमके साम्य आहे. आदिवासी समाजात देवता केवळ पूजेपुरत्या मर्यादित नसतात, तर त्या सामाजिक संरचनेचा भाग असतात. मारुतीचे स्थान रक्षक, मार्गदर्शक आणि अनुभवाधिष्ठित श्रद्धेचे रूप म्हणून समाजाच्या मूलभूत संरचनेत आहे. मारुती हा आदिवासी संस्कृतीत एक आत्मीय, सर्वसामान्य, परंतु शक्तिशाली देवता आहे. त्याचे अरण्याशी, वायूपुत्रत्वाशी, संकटमोचनत्वाशी आणि ग्रामसंरक्षक स्वरूपाशी असलेले नाते आदिवासी जीवनाशी सुसंगत आहे. आदिवासी संस्कृती आणि मुख्य प्रवाहातील धार्मिक परंपरेमध्ये पूल बांधणारी ही देवता म्हणून त्याचे स्थान अढळ आहे.

हे शिल्प प्राचीन महादेव मंदिराच्या डाव्या बाजूस, म्हणजेच उत्तर दिशेकडे असलेल्या तीर्थाच्या पश्चिम भिंतीवर कोरलेले आहे. शिल्प पूर्वेकडे तोंड करून स्थित असून, त्याचा मुख्य उद्देश दिशा-अनुरूप संरक्षण वा जागरूकता दर्शविणे असावा.या शिल्पात एक मानवी आकृती दाखवलेली आहे, जी अर्धवट झिजलेली असून त्यावर शेंदूर (लाल) रंगाचा लेप चढवलेला आहे. आकृती उभी असून एक हात कंबरेवर  ठेवलेला असल्याचे स्पष्टपणे दिसते. तोंडाचा भाग झिजल्यामुळे चेहऱ्याची वैशिष्ट्ये अस्पष्ट झाली आहेत, परंतु शरीराचा पोत व रचना मूळ शिल्पकलेच्या शैलीची साक्ष देतो. शिल्पाच्या स्थितीवरून आणि हस्तमुद्रेवरून (हात कमरेवर ठेवणे) हे शिल्प रक्षणकर्ती अथवा द्वारपाल शक्ती असण्याची शक्यता आहे. अनेकदा मंदिरांच्या प्रवेशद्वारांपासून थोडे दूर, पण दिशेने देवतेच्या संरक्षणासाठी असे रक्षणशक्ती शिल्प कोरले जातात. त्यांचे स्थान पूर्वाभिमुख असणे हे शुभतेचे व रक्षणाचे प्रतीक समजले जाते.

या आकृतीवर वारंवार शेंदूर लावण्यात आलेला असल्याने स्थानिक भक्तांमध्ये याला पूज्यत्व प्राप्त झालेले दिसते. ही प्रथा शिल्पाला देवतेसमान स्थान देणारी आहे.शिल्प कोरलेला दगड, त्यावरील रचना आणि झिजलेपणा पाहता हे 12 व्या  शतकातील शिल्प असण्याची शक्यता आहे. हे शैलीने साधे असून, स्थानिक शिल्पकाराच्या हस्तकलेचे प्रतीक आहे. हे शिल्प फक्त एक कोरीव रचना न राहता, मंदिर परिसराच्या आध्यात्मिक संरचनेचा भाग आहे. पूर्वाभिमुख स्थिती आणि तीर्थाच्या लगत असलेली जागा यामुळे हे शिल्प तीर्थाचे रक्षण करणारी देवतास्वरूप आकृती किंवा द्वारपाल असण्याची शक्यता अधिक आहे. ही आकृती भक्तांच्या श्रद्धेचा भाग बनलेली असून, तिचा सांस्कृतिक अर्थ आणि ऐतिहासिक स्थान महत्त्वपूर्ण आहे. 

हे शिल्प एक महादेव मंदिराच्या प्रवेशद्वाराच्या उजव्या बाजूला, बाह्य भिंतीवर पूर्वेकडे तोंड करून ठेवलेले आहे.

शिल्प लाल शेंदूराने रंगवलेले आहे,  जे पारंपरिक पूजाविधीचा भाग आहे आणि स्थानिक लोकांच्या श्रद्धेचे द्योतक आहे. मूर्ती मानवी आकृतीची असून तिचे डोके गोलसर, चेहऱ्यावर ठळक रेखा दिसत नाहीत, बहुधा काळाच्या ओघात झिजल्यामुळे स्पष्टतेचा अभाव आहे. आकृती उभी असून दोन्ही हात बाजूला पसरलेले दिसतात. डाव्या हातात गदा (किंवा कोणते तरी शस्त्र/वस्त्र) धारण केलेले दिसते. पाय स्थिर स्थितीत असून थोडे वेगवेगळे आहेत. ते स्थिरतेचे द्योतक आहे. हे शिल्प स्थानिक, आदिम देवतेचे रूप असण्याची दाट शक्यता आहे. शेंदूर लावलेली उभ्या स्थितीतील मूर्ती ही पारंपरिक ग्रामरक्षक वा संकटमोचक हनुमानाच्या स्वरूपाची आठवण करून देते. आदिवासी किंवा लोकपरंपरेत अशा मूर्ती गावाच्या संरक्षणासाठी, भुतबाधा किंवा वाईट शक्तींच्या प्रतिबंधासाठी उभारल्या जातात. मंदिराच्या प्रवेशद्वाराच्या उजव्या बाजूला, पूर्वाभिमुख स्थान हे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. कारण उजवी बाजू ही ‘शक्ती आणि रक्षण’ यांची दिशा मानली जाते. मूर्तीची शैली पारंपरिक शास्त्रीय शिल्पशैलीपेक्षा जास्त लोककलेशी संबंधित वाटते. ही आदिवासी वा ग्रामीण मूर्तिकलेची एक ओळख आहे.

शिल्पात दिसणारी आकृती प्रथमदर्शनी वेटोळ्यासारखी वाटते, पण नीट पाहिल्यास, डाव्या बाजूला एक डोकं व वाकलेली चोच दिसते. डोक्याजवळ डोळ्याचा रेखाटलेला भाग जाणवतो. शिल्पाची वक्र आकृती मोराच्या मानेसारखी आहे, जी डोक्यापासून खाली वळलेली आहे. मागे एक पंखासारखा उठाव दिसतो, जो मोराच्या अर्धवट उघडलेल्या पंखाची आठवण करून देतो. मोर हा कार्तिकेय (शिवपुत्र) याचे वाहन आहे. त्यामुळे शिवमंदिरांमध्ये मोराच्या आकृतीचे शिल्प असणे हे दुर्मिळ नाही. मोर हे सौंदर्य, पावित्र्य व भक्तिभावाचे प्रतीक मानले जाते. मोर हा नकारात्मक ऊर्जेपासून रक्षण करणारा मानला जातो. त्यामुळे मंदिराच्या पायथ्याशी किंवा चौकटीवर त्याचे शिल्प कोरण्यात येते.ही आकृती मोराच्या डोक्याचा व मानेला वळवलेला एक कलात्मक देखावा दर्शवते. ते शिवमंदिराच्या संदर्भात कार्तिकेयाशी संबंधित, किंवा पवित्रतेचे प्रतीक म्हणून कोरले गेले असण्याची शक्यता आहे.

प्राचीन मंदिर स्थापत्यशास्त्रामध्ये प्रत्येक कोरीव शिल्पाला एक विशिष्ट धार्मिक व सांस्कृतिक अर्थ असतो. अशाच एका महादेव मंदिराच्या पायथ्याशी आढळणारे हे अर्धवट झिजलेले पण तितकेच अर्थवाही शिल्प, ‘कीर्तिमुखा’चे प्रतीक असल्याचा भास देणारे आहे.या शिल्पात मध्यभागी एक अर्धवट मुखाकार आकृती कोरलेली आहे. डोळ्यांसारखे उठाव, नाक व तोंडाचा आकार असलेली रचना आणि वरच्या भागात दिसणारे दोन छोटे कपाळवृत्त किंवा त्रिशूळासारखे छिद्र, हे सर्व ‘कीर्तिमुखा’च्या सौंदर्यशास्त्राशी सुसंगत आहेत. या शिल्पावर झीज झालेली असली, तरी त्याचे सौंदर्य टिकून आहे. ‘कीर्तिमुख’ हा प्राचीन शिल्पशास्त्रातील एक अतिशय वैशिष्ट्यपूर्ण घटक आहे. याचा उल्लेख ‘मत्स्यपुराण’, ‘काशीखंड’ आणि विविध वास्तुशास्त्रीय ग्रंथांमध्ये आढळतो. मान्यतेनुसार, कीर्तिमुख हा एक मुखमात्र रक्षणकारी राक्षस आहे, ज्याला महादेवाने निर्माण केले. त्याचे स्थान मुख्यतः मंदिराच्या प्रवेशद्वारावर, तोरणावर, स्तंभावर किंवा चौकटीवर कोरलेले असते.या शिल्पात कीर्तिमुखाचाच प्रभाव जाणवतो. अशा शिल्पांचा उद्देश भक्तांना आध्यात्मिक प्रभाव देणे तसेच नकारात्मक शक्तींना मंदिराच्या प्रवेशापासून परावृत्त करणे असतो. या शिल्पशैलीवरून हे कोणत्या कालखंडातील असावे हे सांगणे कठीण असले, तरी ते १२व्या शतकातील देवगिरी-यादव  शैलीच्या प्रभावाखालील असण्याची शक्यता आहे. त्यामध्ये रचनेचा साधेपणा, परंतु मुखमुद्रेतील रक्षणभाव दर्शवणारा अभिव्यक्तिपूर्ण दृष्टिकोन दिसतो. या शिल्पाच्या माध्यमातून प्राचीन मूर्तिकारांचे धार्मिक तत्त्वज्ञान आणि लोकसंग्रहणशक्ती प्रकट होते. कीर्तिमुखासारखे शिल्प मंदिराच्या वास्तूशास्त्रीय सातत्याचे प्रतीक असून, हे शिल्प मंदिराच्या देवतेचे संरक्षण करणारे शक्तिस्वरूप मानले जाते. मंदिरशिल्पकलेतील हे लहानसे पण अर्थपूर्ण शिल्प, केवळ एक कोरीव रचना न राहता, ते त्या मंदिराच्या आत्म्याचे रक्षण करणारे एक मौन वाचक आहे. अशा शिल्पांचा अभ्यास करणे म्हणजे आपल्या संस्कृतीच्या मूळ मूल्यांना स्पर्श करणे होय. महादेवाच्या मंदिरावरील हे शिल्प त्या सांस्कृतिक अधिष्ठानाचा एक मौन साक्षीदार आहे.

हे शिल्प महादेव मंदिराच्या गाभाऱ्याच्या बाहेरील भिंतीवर कोरलेले असून ते अत्यंत लोकोत्तर, सजीव आणि नृत्यात्मक भावधारेने युक्त आहे. या शिल्पात दोन मानवी आकृती आढळतात, ज्या परस्परांशी अत्यंत जवळीकतेत उभ्या असून त्यांच्यातील शारीरिक भाषा नृत्य अथवा प्रेमदृश्य सूचित करणारी वाटते.दोन्ही मूर्ती निर्वस्त्र स्थितीत असून त्यांची शारीरिक रचना लयबद्ध व हालचालीने भरलेली दिसते. त्यांच्या स्थितीत एक विशिष्ट गती आहे – डावीकडील आकृती उजव्या हाताने आपली छाती दर्शवते, तर उजवीकडील आकृती डावीकडील व्यक्तीच्या खांद्यावर हात ठेवून सान्निध्य प्रकट करते.या शिल्पात स्त्री-पुरुषाच्या प्रतीकात्मक रूपांतरीत प्रेमभावनेचा किंवा नृत्यशैलीतील तालबद्ध समन्वयाचा अभिजात संकेत आहे. शिल्पाभोवती खांबासारखी रचना असून त्यातून मंदिराच्या वास्तुशैलीतील पल्लव किंवा चालुक्यकालीन प्रभावही जाणवतो.अंधारात चमकणाऱ्या या कोरीव रचनेला ओलावा, वेळ आणि धर्मविधींचा साक्षी भाव लाभला आहे, त्यामुळे ते केवळ एक शिल्प न राहता एक सांस्कृतिक अनुभव बनते.

हे शिल्प महादेव मंदिराच्या मागील भिंतीवर कोरलेले असून त्यावर सध्या शेंदूर लावलेला आहे. त्यामुळे मूळ कोरीव रचना काहीशी झाकलेली असली तरी त्याची रेखाटनं व आकृतींची रचना पाहता, हे शिल्प एक योद्धा किंवा रक्षक देवतेचे प्रतीक असल्याचे दिसते.शिल्पात एक मानवाकृती उभी असून तीच्या हातात एक गदा किंवा शस्त्र धारण केलेले आहे. दुसऱ्या हातात ढालसदृश आकृती आढळते, जी युद्धाची किंवा संरक्षणाची चिन्हं दर्शवते. मूर्ती स्थूल आणि शक्तिशाली अशा रचनेत कोरलेली आहे, ज्यामुळे ही मूर्ती वीर, द्वारपाल किंवा स्थानिक देवतेचे योद्धा रूप असण्याची शक्यता आहे.या शिल्पाभोवती व देवळाच्या रचनेभोवती असलेले तीर्थ व समोरील वाहणारी नदी यामुळे हे ठिकाण पवित्र शक्तिस्थळ मानले गेले आहे. मंदिराच्या मागच्या बाजूने या शिल्पाचा स्थानिक पूजेत उपयोग होतो. हे शिल्प तत्कालीन धर्मसंरक्षण व शक्तीचे प्रतीक म्हणून मंदिराच्या संरचनेत अंतर्भूत केले असावे. 

हे शिल्प पारंपरिक भारतीय मंदिर स्थापत्यशास्त्रातील एक लहान आकारातील रक्षणात्मक वा पूजनीय आकृती आहे. हे शिल्प महादेव मंदिराच्या प्रवेशद्वाराच्या उजव्या बाजूस कोरलेले आहे आणि त्याचे तोंड पूर्वेकडे आहे. समोरून नदी वाहत असल्याचा उल्लेख महत्त्वाचा आहे. हे शिल्प मंदिराच्या प्रवेशद्वाराच्या उजव्या बाजूला आहे, म्हणजेच दक्षिण बाजूला. याचे तोंड पूर्वेकडे आहे, जे दिशाशास्त्रानुसार शुभ मानले जाते. पूर्वेकडे तोंड असलेली शिल्पे दिव्यतेकडे व प्राक्तन उर्जेकडे झुकलेली मानली जातात. समोरून वाहणारी नदी ही वास्तुशास्त्रात ‘गंगा प्रवाह’ मानली जाते. अशी नदी जेव्हा मंदिराच्या पूर्वेस वाहते, तेव्हा ती शुद्धता, पवित्रता आणि उर्जेचा प्रवाह दर्शवते. शिल्प मृदू आकाराचे असून ते कालांतराने झिजलेले आहे, मात्र त्यावर शेंदूरचा लेप दिलेला आहे, जो पूजात्मकतेचा संकेत आहे. आकृती ध्यानस्थितीत आहे. अशा प्रकारे बसलेली आकृती रक्षण करणारा गण किंवा शिवगण यातील कुठलाही स्थानिक देव असू शकतो. असे शिल्प मुख्यतः द्वारपालक (द्वारांचे रक्षण करणारे) असतात. मंदिराच्या प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंना अशा द्वारपालांची स्थापना करण्याची परंपरा आहे. नदीचा समोरून असलेला प्रवाह आणि पूर्वाभिमुख देवता ही अत्यंत शुभ रचना मानली जाते. दक्षिणेच्या उजव्या भागात असलेली आकृती अघोरी तत्त्वांचे प्रतिनिधित्व करत असते, जी शिवभक्त परंपरेत मान्य आहे. अशा शिल्पांचे उद्दिष्ट मंदिरात येणाऱ्या नकारात्मक शक्तींना नष्ट करणे आणि भाविकांच्या रक्षणाची हमी देणे हे असते. अशा शिल्पांना बहुधा स्थानिक लोक ग्रामदैवत, कुलदैवत म्हणून पूजत असतात. काही ठिकाणी अशा शिल्पांना वीर किंवा शक्तिशाली पूर्वज  मानले जाते.हे शिल्प महादेव मंदिराच्या रक्षणासाठी, आध्यात्मिक उर्जेचे संतुलन राखण्यासाठी, तसेच नदीप्रवाहासोबत संलग्न असलेली प्राचीन वास्तुशैली लक्षात घेऊन कोरलेले आहे. पूर्वेकडे तोंड असणे, दक्षिणेला स्थित असणे व समोरून वाहणारी नदी हे सर्व घटक मिळून मंदिराच्या सकारात्मक ऊर्जेची संरचना सुसंगत व धार्मिकदृष्ट्या शुभ बनवतात.

- राजू ठोकळ