"आपण त्यांना खरंच प्राणीसंग्रहालयात ठेवायचं आहे का?"
- वेरियर एल्विन
भारतामध्ये मानवशास्त्रज्ञांवर केली जाणारी एक टीका अशी आहे की, ते केवळ स्वतःच्या स्वार्थासाठी आदिवासींना प्राणीसंग्रहालय अथवा संग्रहालयात ठेवू इच्छितात. माझ्या आठवणीनुसार, असा प्रस्ताव सर्वप्रथम फेब्रुवारी १६३६ मध्ये विधानसभेमध्ये निषिद्ध क्षेत्रांवर झालेल्या चर्चेदरम्यान मांडण्यात आला होता. त्या वेळी अनेक वक्त्यांनी मानवशास्त्रज्ञांवर असा आरोप केला होता की ते भारतातील आदिवासींना 'असभ्य' आणि 'वन्य अवस्थेत' ठेवू इच्छितात, जेणेकरून त्यांच्या 'वैज्ञानिक ज्ञानसंग्रहात' भर घालता येईल.
आजही, जेव्हा भारत आदिवासींच्या बुद्धिमत्तापूर्ण आणि सुनियोजित विकासासाठी मानवशास्त्राच्या महत्त्वाची स्वीकारोक्ति देतो, तेव्हाही अनेक लोक लहान मुलांसारख्या तक्रारी वारंवार करतच राहतात. खरं तर, काही लोक अजूनही असं मानतात – आणि असे लोक नेहमीच मानत आले आहेत – की आदिवासी आपल्यापेक्षा चांगले आहेत आणि म्हणूनच त्यांची सध्याची स्थिती योग्य आहे.
अशा लोकांना हे जास्त पसंत पडेल की आदिवासी सभ्यतेच्या वाईट गोष्टींपासून दूरच राहावेत आणि त्यांचे संरक्षण केवळ आर्थिकच नव्हे तर सांस्कृतिक दृष्टिकोनातून, तसेच विदेशी शोषणापासून देखील करावे. मात्र, या दृष्टिकोनाचा मानवशास्त्राशी काहीही संबंध नाही आणि फार थोडेच मानवशास्त्रज्ञ या विचारांचे समर्थक आहेत.
आज मानवशास्त्रज्ञ स्थिर राहणाऱ्या समाजांच्या तुलनेत प्रगत होत असलेल्या समाजांचा अभ्यास करतात. आणि जेव्हा प्राणीसंग्रहालयाचे दरवाजे खुले होतात, तेव्हा वैज्ञानिक ज्ञानातही अधिक भर पडण्याची शक्यता असते.
हे मनोरंजक आहे की आदिवासींबाबत योग्य दृष्टिकोन असावा या प्रश्नावर शेकडो वर्षांपूर्वी मोठ्या प्रमाणावर वाद झाला होता – त्या काळात वैज्ञानिक मानवशास्त्र अस्तित्वात देखील नव्हते.
त्या काळातही आज जसेच प्रश्न उपस्थित केले जात होते – की माणूस निसर्गाच्या अवस्थेत चांगला असतो का, की सभ्यतेच्या अवस्थेत? अशिक्षित, 'जंगली' माणूस – तो आधुनिक, सुसंस्कृत आणि नागरी लोकांपेक्षा अधिक सुखी, अधिक सद्गुणी आणि एकंदरीत ‘अधिक चांगला’ असतो का?
बॉसवेल आणि जॉन्सन यांच्यात यावर अनेक वेळा चर्चा झाली होती. बॉसवेल – ज्याने स्वतः रूसोची भेट घेतली होती – ‘उदार जंगली माणसाच्या’ विचारांचा समर्थक होता. मात्र, जॉन्सन या विचारांचा विरोधक होता. त्याने स्पष्टपणे म्हटले होते, "जंगली माणसांचा पक्ष घेऊ नका."
जेव्हा बॉसवेलने जंगली जीवन अधिक सुखमय व शांततामय असल्याचे समर्थन केले, तेव्हा जॉन्सनने उपरोधाने उत्तर दिले, “साहेब, या पेक्षा मोठे खोटे काही असूच शकत नाही.” त्याच्या मते, जंगली लोकांचे शरीर काही खास बळकट नसते, त्यांचे आरोग्यही विशेष चांगले नसते. मानसिक अशांती आणि चिंता यापासून ते मुक्त नसतात – उलट त्यांची अवस्था भालूसारखी असते – अधिक वाईट.
त्याच्या मते, रेड इंडियन लोकांमध्ये प्रेम नावाची गोष्ट अस्तित्वातच नव्हती. त्याच्या शब्दात, जर तो रेड इंडियनच्या घरी जन्मला असता, तर तो बालपणातच मृत झाला असता, कारण त्याच्या डोळ्यांमुळे त्याला उपजीविकेसाठी मदत मिळाली नसती.
एका संध्याकाळी त्याने अशा लोकांना चांगलेच सुनावले जे जंगली लोकांमध्ये राहून समाधान मानतात: “तो माणूस किती दुर्दैवी असेल जो फक्त जंगली लोकांमध्ये होणाऱ्या संभाषणातच समाधान मानतो.”
मात्र, याच्या कितीतरी आधी, आदिवासींच्या विलक्षण लोकवस्तीने भरलेल्या नव्या जगाच्या शोधामुळे संपूर्ण युरोप या प्रश्नावर विचार करू लागला होता.
तेव्हा देखील, आजसारखेच वेगवेगळे विचार होते. काही लोक त्यांना वेगळे ठेवण्याच्या पक्षात होते. त्यातले एक उदाहरण म्हणजे मोंतेन. त्याचा विश्वास होता की डोंगरांमध्ये आणि जंगलांमध्ये राहणारे निरागस आणि पवित्र जगातील लोक हे सुसंस्कृत माणसांच्या तुलनेत अधिक गुणी असतात.
‘नरभक्षक’ (Cannibals) या लेखात तो म्हणतो की रेड इंडियन जंगली आहेत ते फक्त इतक्याच अर्थाने – जसे जंगली फुलं असतात, पण त्यांच्यामध्ये खरे आणि अत्यंत उपयुक्त गुण, तसेच सुंदर व बलशाली नैसर्गिक वैशिष्ट्ये असतात. सभ्यतेने आपल्या वाईट आणि अपवित्र इच्छांच्या पूर्ततेसाठी या गुणांचा दुरुपयोग करून त्यांना भ्रष्ट केले आहे.
त्याला याचे दुःख वाटते की प्लेटो आदिकालीन अमेरिकेच्या शोधाच्या काळात जिवंत नव्हता, अन्यथा तो ‘सुवर्णयुगाचा’ आणखी सुंदर चित्र तयार करू शकला असता.
अनेक कवी व लेखकांनीही हाच दृष्टिकोन स्वीकारला. स्पेन्सरच्या ‘फेयरी क्वीन’ मध्ये एक पात्र सुसंस्कृत आणि नम्र आदिवासी आहे. ब्रेटन अमेरिकेतून आलेल्या बातम्यांनी उत्साहित झाला. ब्यूमाँट आणि फ्लेचर यांनी रेड इंडियन लोकांबद्दल लिहिले – “सूर्याच्या उन्हाने तप्त रेड इंडियनची शांतता आणि आनंदच त्याची एकमेव संपत्ती आहे.”
बर्याच लेखकांनी वसाहतदार आणि व्यापाऱ्यांच्या वाईट प्रभावाची निंदा केली. फुलरने ख्रिश्चन जंगली लोकांचा उल्लेख केला जो धर्महीन जंगली लोकांना धर्मदीक्षा देण्यासाठी गेला होता.
पण काही लेखकांनी कमीतकमी आशावादी दृष्टिकोन स्वीकारला. रेड इंडियनना ‘मानवी पशू’ असे संबोधले गेले. ते ‘क्रूर, अमानुष, पूर्णतः जंगली’ आहेत. सॅन्डी म्हणतो की ‘रेड इंडियन एक डोळ्याच्या राक्षसासारखे असामाजिक आणि आगंतुकांसाठी अमानुष असतात.’
या दोन दृष्टिकोनांमधील तफावत शेक्सपिअरच्या ‘द टेम्पेस्ट’ या नाटकात सर्वाधिक ठळकपणे दिसून येते.
या नाटकात कॅलिबन (ज्याचे नाव नवीन जगाच्या एका आदिम नरभक्षक कॅरीबवरून घेतले आहे) रेड इंडियनचे प्रतीक आहे आणि प्रॉस्पेरो हा वसाहतदार किंवा व्यापाऱ्याचे प्रतीक आहे. आणि या दोघांमधील संघर्ष हे आदिम माणसाच्या स्वभाव आणि स्थितीवर चाललेल्या वादाचे प्रतीक आहे.
कॅलिबन, जो नीच जातीचा, जादूटोण्याने जन्मलेला आणि एका जादूगारणीचा क्रूर मुलगा आहे – दिसण्यात, वागण्यात कुरूप व अमानुष आहे – तो त्या बेटाचा आदिम स्वामी आहे जिथे प्रॉस्पेरो आणि त्याची मुलगी येतात.
कॅलिबन स्वतःच सांगतो की कसे त्याच्यावर अन्याय झाला आणि त्याच्याकडून अधिकार हिरावून घेतले गेले – हे वर्णन अत्यंत दुःखद आहे.
हे माझं बेट आहे –
माझी आई सायकोरॅक्सच्या हक्काने –
जे तू माझ्यापासून हिरावून घेत आहेस.
जेव्हा तू प्रथम आलास या बेटावर,
त्यानंतर तू मला थोपटलंस,
माझा योग्य सन्मान केला,
आणि दिलंस मला पिण्यासाठी जांभळांच्या रसाने युक्त पाणी
शिकवलंस मला दिवस मोठा असतो आणि रात्र लहान –
प्रकाशाचे नाव सांगितलेस
मीही तुला प्रेम दिलं,
आणि सांगितले या बेटाचे सर्व गुणधर्म आणि रहस्यं –
ताजं पाणी, खारट झरे,
सुपीक आणि नापीक सगळ्या भूमींची माहिती
धिक्कार आहे माझा,
जे मी उघड केले हे सगळे रहस्य !
सदर लेख 1956 साली 'आदिवासी' या पुस्तकात प्रकाशित झालेला आहे. सदर पुस्तक सूचना व प्रसारण मंत्रालय, दिल्ली यांनी प्रकाशित केलेले आहे. याच पुस्तकात पंडित जवाहरलाल नेहरू यांचाही लेख आहे.
.JPG)
0 comments :
Post a Comment