Being Adivasi या पुस्तकातील Editors Note

खऱ्या शत्रूंचा शोध आरशात पाहिल्यावर लागतो, असं मानसशास्त्रज्ञ सांगतात. आजच्या भारताने एकदा तरी स्वतःच्या मन:पटलात खोलवर डोकावून पाहावं लागेल. शासनाच्या प्रत्येक पातळीवर — केंद्र, राज्य वा स्थानिक — प्रत्यक्ष वा संभाव्य संकटं उभी ठाकलेली आहेत. जवळजवळ प्रत्येक संस्था अपयशी ठरत आहे. बेरोजगारीने ऐतिहासिक उच्चांक गाठला आहे. पर्यावरणीय समतोल ढासळण्याच्या उंबरठ्यावर आहे. आरोग्यव्यवस्था कोलमडलेली आहे. शिक्षणव्यवस्था ढासळत चालली आहे. लिंग, जात आणि वर्ग आधारित विषमता अजूनही संपलेली नाही. नागरी जीवन अधिकाधिक बहिष्कार, असहिष्णुता आणि हिंसाचाराने व्यापलेलं आहे. आपल्या देशातील अल्पसंख्याक भयभीत अवस्थेत आहेत. कोट्यवधी नागरिक दारिद्र्यरेषेखाली जीवन जगत आहेत. अशा परिस्थितीत आपल्या तरुणांना भविष्याचा कोणताच आशेचा किरण दिसत नाही. अशा वेळी आरशात दिसणारं प्रतिबिंब आनंददायी नसतं.

खरे शत्रू बाहेर नाहीत — ना पाकिस्तानी दहशतवादी, ना बांगलादेशी घुसखोर — तर ते आपल्या आत आहेत: आपल्या कल्पनाशक्तीचा अभाव, संवादाची कमतरता, सहकार्याची भावना नसणे आणि आपल्याच ध्येयस्वप्नांतील भारत घडविण्याच्या कार्यात आपली कमी पडलेली निष्ठा.

आपले संविधान, ज्याच्या प्रस्तावनेत अत्यंत मार्मिकतेने हे अधोरेखित केलं आहे, की भारताचा पाया दिमाखदार व्यक्ति-गौरवावर आणि एकतेवर आधारित आहे — ही एकता न्यायाच्या समतेवर उभी आहे. ही मूलभूत मूल्यं — जरी विशेषतः पं. जवाहरलाल नेहरू, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर, महात्मा गांधी, मौलाना आझाद, सरदार पटेल, सरोजिनी नायडू, जगजीवन राम, राजकुमारी अमृत कौर, राममनोहर लोहिया आणि अशा अनेकांनी पुढे नेली असली, तरी — या देशाच्या निर्मात्यांमध्ये सामाजिक व राजकीय विचारधारांमधील भिन्नतेला ओलांडत एक व्यापक सहमती म्हणून पुढे आली होती. त्या दृष्टीला मूर्त स्वरूप देताना आधुनिक भारताचे शिल्पकार प्रयत्नशील होते की देशातील प्रत्येक नागरिकाला प्रतिष्ठेने व सुरक्षितपणे जगण्यासाठी समान संधी मिळावी, चांगल्या जीवनमानासाठी न्याय्य प्रवेश मिळावा आणि या राष्ट्राच्या प्रगतीचा तो समतेने भागीदार व्हावा.

पण आज आपण पाहत आहोत की संविधानातील ही सर्व मूलभूत तत्त्वं धोक्यात आली आहेत. ज्या सार्वजनिक संस्थांची निर्मिती वर्चस्वाविरोधात आणि अधीनतेविरोधात लढण्यासाठी झाली होती, त्या संस्थाच आज पद्धतशीरपणे दुर्दैवाने कमकुवत केल्या जात आहेत. त्या जुन्या पायऱ्या पाडून टाकण्याऐवजी नव्या पायऱ्या उभ्या करत आहेत, समता निर्माण करण्याऐवजी नव्या असमानता तयार करत आहेत. सरकारी धोरणं फक्त समतावादी विचारांची वरवरची भाषा बोलतात, पण प्रत्यक्षात कायद्यांची अंमलबजावणी व न्यायप्रक्रिया मात्र याच्या पूर्णविरुद्ध काम करत आहेत — म्हणजेच बेकायदेशीरता, गुन्हेगारी, भ्रष्टाचार, पक्षपात, खाजगी संबंधांवर आधारित निर्णय आणि अन्याय यांचा प्रसार होत आहे.

लिंग, जात, धर्म यासारख्या आधारांवर वाढणारी सामाजिक असहिष्णुता आणि विविध प्रकारच्या वगळण्याच्या प्रक्रिया नागरिकत्व, लोकशाही व राष्ट्र यांचे समावेशक स्वरूपच कमजोर करत आहेत, त्याला छेद देत आहेत.

पण या सगळ्या गंभीर आव्हानांमधूनही काही नव्या सामाजिक-राजकीय उभारणीच्या जागा पुन्हा समोर येताना दिसत आहेत. संविधानाच्या अक्षर आणि आत्म्याच्या पुनर्स्थापनेसाठी नवे आवाज उठताना दिसत आहेत — फक्त वैचारिक पातळीवर नव्हे, तर धोरणांच्या मांडणी आणि अंमलबजावणीच्या पातळीवरही. हे आवाज पक्षीय राजकारणापुरते मर्यादित नाहीत, ना ते वगळणारे किंवा 'मी जिंकलो तर तू हरलाच' अशा शून्यरूपी दृष्टिकोनाचे आहेत.

या चळवळींमध्ये युवक, महिला, ऐतिहासिकदृष्ट्या वंचित गट, अल्पसंख्याक, बहुसंख्याक समाजातील प्रगतिशील घटक अशा साऱ्यांचा सहभाग आहे — आणि हे सगळे एकत्र येऊन, एकमेकांच्या पाठिशी उभं राहत नव्या भारतासाठी आवाज उठवत आहेत.

आम्ही समृद्ध भारत फाउंडेशनमध्ये स्वतःला या प्रयत्नांचा अभिमानाने भाग मानतो. भारताच्या वर्तमान आणि भविष्यकालीन आव्हानांची गांभीर्याने दखल घेऊन त्यावर उपाय शोधणे हेच या फाउंडेशनच्या अस्तित्वाचे कारण आहे. गेल्या दोन वर्षांमध्ये, आम्ही सामाजिक, आर्थिक आणि राजकीय चौकट नव्याने विचारात घेण्यासाठी अनेक कार्यसमूह स्थापन केले. या प्रक्रियेमध्ये भारतातील ४०० हून अधिक नामवंत अभ्यासक, कार्यकर्ते, तज्ज्ञ व धोरणकर्ते — पक्षीय सीमा ओलांडून — सक्रियपणे सहभागी झाले आहेत.

आम्ही अनेक राज्यांमध्ये जनसुनवा (सार्वजनिक ऐकणं) आणि जनमंच (खुल्या व्यासपीठां) चे आयोजन करून नागरिकांकडून थेट सूचना घेतल्या आणि त्या माहितीच्या आधारे चौदा प्रगतिशील राजकीय पक्षांच्या नेत्यांशी चर्चासत्रं आयोजित केली, जेणेकरून भविष्यकालीन सामान्य किमान कार्यक्रमासाठी काही महत्त्वाचे मापदंड तयार करता येतील.

या सगळ्यामागे असलेली मूळ प्रेरणा म्हणजे — राजकीय व प्रशासकीय प्रक्रियांमध्ये जे कोरडे, स्वार्थी आणि निर्जीव तर्क आहे, त्यामध्ये नवसजीवपणा आणि आत्मा फुंकण्याचा प्रयत्न. हा प्रयत्न जमिनीवरच्या वास्तवाशी, संशोधनाधारित तथ्यांशी आणि समाजजीवनाच्या अनुभवांशी जोडलेला आहे. हे सगळं करताना समरसतेने, अंतःकरणाने, आणि खऱ्या देशभक्तीच्या भावनेने काम करायचं हे आमचं ध्येय आहे.

या कल्पना अधिक व्यापक स्तरावर पोहोचाव्यात, देशभर संवाद सुरू व्हावा, आणि या विचारांवर व्यापक सहमती निर्माण व्हावी म्हणून आम्ही १४ खंड प्रकाशित करत आहोत. हे खंड भारताच्या वचनबद्धतेला अधिक खोल, व्यापक आणि प्रभावी करण्यासाठी नवे आणि नावीन्यपूर्ण विचार मांडतात.

हे केवळ शुद्ध शैक्षणिक उपक्रम नाही. आम्ही केवळ समस्यांचा ऊहापोह करत नाही, तर प्रत्येक समस्येसाठी ठोस, नव्याने विचार करणारे उपायही सुचवत आहोत. हे सर्व निबंध जरी प्रथितयश अभ्यासक, तंत्रज्ञ, कार्यकर्ते आणि बुद्धिजीवींनी लिहिलेले असले तरी ते सामान्य वाचकांच्या समजुतीच्या पातळीवर लिहिले आहेत — कारण त्यांची सर्जनशील कल्पनाशक्ती जागृत करणे आणि त्यांचं मुद्देसूद अभिप्राय घेऊन सामूहिक उद्दिष्टांप्रती अधिक पुढे जाणे हेच आमचं अंतिम उद्दिष्ट आहे.

प्रस्ताविक खंड विशेषतः आपल्या मूल्यांवर केंद्रित असून, आपल्यामधील सामायिक, वाटून घेता येणाऱ्या तत्त्वांना, सामूहिक वारशाला आणि संसाधनांना पुन्हा एकदा उजाळा देण्याचा प्रयत्न आहे. "व्हिजन फॉर अ नेशन: पाथ्स अँड पर्स्पेक्टिव्ह्ज" या शीर्षकाखाली प्रकाशित झालेला हा खंड, एक बहुविध, समावेशक, न्याय्य, समतावादी आणि समृद्ध भारताचा पुरस्कार करतो आणि व्यक्तीच्या प्रतिष्ठेच्या मूल्याशी बांधिलकी व्यक्त करतो — जीच आपल्या राष्ट्राच्या एकात्मतेची आणि प्राणवत्तेची खरी पायाभरणी आहे.

पुढील तेरा खंड मूल्याधारित दृष्टिकोनातून वास्तव समस्यांकडे वळतात. हे खंड विविध समुदायांसमोर उभ्या असलेल्या प्रश्नांवर भाष्य करतात — आदिवासी, दलित-बहुजन, इतर मागासवर्ग (ओबीसी), तसेच महिला व अल्पसंख्याक — आणि त्याचबरोबर रोजगार व बेरोजगारी, शहरीकरण, आरोग्यसेवा व अन्यायकारक अर्थव्यवस्था यासंबंधीचे आव्हान स्पष्ट करतात. उच्च शिक्षण व्यवस्था व एकंदर संस्थात्मक ढाच्यांचा अभ्यास करतात. प्रत्येक खंडात साधारणतः दहा ठोस धोरणात्मक उपाय सुचवले गेले आहेत, जे संबंधित समस्येचा केवळ वरवरचा नाही, तर खोल व शाश्वत पातळीवरचा बदल घडवून आणू शकतील.

हे नवोन्मेषी व क्रांतिकारी उपाय लेखकांच्या संशोधन, ज्ञान व अनुभवावर आधारित आहेत. पण या उपायांची खरी ओळख आहे — भारताच्या भविष्याविषयीच्या आपल्या सामूहिक नैतिक संकल्पनेप्रती त्यांची निष्ठा.

शूद्र, दलित, आदिवासी व महिलांच्या गरजा, आशा व प्रश्न हाताळणारे खंड खास करून दाखवतात की जातीयतेमुळे भारताच्या विकासाला किती मोठा अडथळा निर्माण झाला आहे आणि भारतीय समाजाच्या प्रगत रूपांतरणाच्या शक्यता कशा खुंटल्या आहेत. हे खंड या समुदायांना शतकानुशतके भारतीय धार्मिक, शैक्षणिक, सामाजिक व राजकीय संस्थांमध्ये संपूर्ण सहभाग मिळण्यात आलेला ऐतिहासिक व संरचनात्मक भेदभाव उलगडून दाखवतात.

या खंडांमध्ये गौतम बुद्ध, महात्मा गांधी, पं. नेहरू, डॉ. आंबेडकर यांच्यासारख्या क्रांतिकारी समाजराजकीय विचारवंतांनी मांडलेल्या सुधारणा — त्या आज कशा मागास विचारांनी व सत्ताधारी गटांच्या विचारधारात्मक झुकावामुळे उलट्या दिशेने नेतल्या जात आहेत — याचेही विश्लेषण आहे.

त्यामुळे हे खंड भारतासमोर असलेल्या काही अत्यंत मूलभूत सामाजिक प्रश्नांकडे आधुनिक दृष्टिकोनातून पाहतात आणि प्रत्येकासाठी आध्यात्मिक, नागरी व राजकीय स्वातंत्र्य सुरक्षित करणारा एक प्रगत आराखडा मांडतात.

प्रत्येक खंड आपापल्या विशिष्ट आव्हानांना पार करण्यासाठी व्यवहार्य मार्गदर्शक नकाशा देतो — जेणेकरून आपण आपल्या सामाजिक भिन्नता ओलांडत, एकत्र येऊन, आपल्यातील जखमा भरून काढत, आपल्या प्रशासनाच्या पद्धती नव्याने परिभाषित करत आणि आपल्या संस्थांना पुन्हा सशक्त बनवत पुढे जाऊ शकतो.

एकत्रितपणे पाहिल्यास, हे खंड आणखी मोठं कार्य साध्य करतात — ते आपल्या कल्पनेतील भारताला, आपल्या आकांक्षेतील भारताला पुन्हा बांधतात — त्या संविधानाच्या प्रस्तावनेत प्रतिबिंबित होणाऱ्या भारताला, ज्याचा भाग होणं आपल्याला मनापासून हवं आहे.

म्हणूनच — त्या आरशातील आपल्याला परका वाटणारा शत्रू विसरूया. त्याऐवजी, आपण सगळे मिळून नव्या प्रतिमांचा आराखडा तयार करूया — एक असा आरसा, ज्यात आपण आपल्या देशाकडे पाहताना आपली स्वतःची ओळख आणि प्रतिष्ठा पाहू शकू, आणि स्वतःच्या अंतरंगात डोकावून पाहिल्यावर त्या देशाचाच अभिमान आपल्यात वसलेला आहे असं अनुभवू शकू.

– आकाश सिंह राठोड, मृदुला मुखर्जी, पुष्पराज देशपांडे, सय्यदा हमीद

मी तुझा डेटा नाही

मी तुझा डेटा नाही,

तुझा मतदारही नाही,

मी तुझा प्रकल्प नाही

किंवा संग्रहालयातील कुठली तरी वैशिष्ट्यपूर्ण वस्तूही नाही,

मी कोणती आत्मा नाही

जी तुझ्या धर्मासाठी वाट पाहते आहे,

ना मी ते प्रयोगशाळेतील जीवजंतू,

ज्यावर तू तुझे सिद्धांत तपासतोस.

मी तुझ्या तोफेचं बारूद नाही

की अदृश्य मजूर नाही,

ना मी तुझ्या भारत हॅबिटॅट सेंटरवरील करमणूक.

मी तुझं शेत नाही, तुझी गर्दी नाही,

तुझा इतिहास, तुझं सहाय्य,

तुझं अपराधगंड,

तुझ्या विजयाचे पदकही नाही.

मी नाकारतो, मी झुगारतो,

मी तुझ्या शिक्केमोर्तबांना,

न्यायनिवाड्यांना, दस्तऐवजांना, व्याख्यांना,

तुझ्या मॉडेल्स, नेत्यांना आणि संरक्षकांना विरोध करतो,

कारण ते मला माझं अस्तित्व नाकारतात,

माझं स्वप्न, माझी जागा हिरावून घेतात.

तुझे शब्द, नकाशे, आकडे, निर्देशक

हे सगळं एक भास तयार करतात

आणि तुला एका उंच जागेवर बसवतात

जिथून तू माझ्याकडे खाली बघतोस.

म्हणून मी माझं चित्र स्वतः रेखाटतो,

माझी व्याकरणशैली स्वतः तयार करतो,

माझी हत्यारे स्वतः घडवतो

माझ्या लढ्याकरिता,

माझ्या लोकांसाठी, माझ्या जगासाठी

आणि माझ्या "आदिवासी असण्या"साठी!

– अभय फ्लेव्हियन खाखा